X맨

Năm 2000, thế giới vẫn còn đang say ngủ trong dư âm của những bộ phim siêu anh hùng mang tính trình diễn và có phần 'campy' như Batman & Robin. X-Men xuất hiện như một cú tát vào sự tự mãn đó. Cảnh mở đầu của bộ phim không phải là một màn chiến đấu mãn nhãn, mà là hình ảnh cậu bé Erik Lehnsherr bị tách rời khỏi cha mẹ tại trại tập trung Auschwitz năm 1944. Đây là một lựa chọn táo bạo, thiết lập tông giọng cho toàn bộ loạt phim: X-Men không nói về những vị thần từ trên trời rơi xuống, nó nói về những con người bị tổn thương bởi chính đồng loại của mình. Bryan Singer đã khéo léo lồng ghép diễn ngôn về quyền dân sự và sự kỳ thị vào trong cốt truyện. Những dị nhân (Mutants) là ẩn dụ cho bất kỳ nhóm thiểu số nào trong xã hội — dù là người da màu, cộng đồng LGBTQ+, hay những người tị nạn. Cuộc đối đầu giữa Charles Xavier và Erik (Magneto) không đơn thuần là cuộc chiến giữa thiện và ác, mà là sự xung đột giữa hai triết học tồn tại: Một bên là sự hòa hợp và kiên nhẫn (Xavier - đại diện cho tư tưởng của Martin Luther King Jr.), và một bên là sự phản kháng cực đoan để bảo vệ đồng loại (Magneto - hiện thân của Malcolm X). Sự sâu sắc này đã nâng tầm X-Men thoát khỏi định kiến 'phim dành cho trẻ con'.

Điểm mạnh nhất của thương hiệu X-Men nằm ở việc xây dựng các nhân vật có chiều sâu tâm lý phức tạp, đặc biệt là mối quan hệ 'vừa bạn vừa thù' giữa Xavier và Magneto. Trong suốt 20 năm, chúng ta thấy họ cờ vây với nhau không chỉ bằng năng lực ngoại cảm hay điều khiển kim loại, mà bằng những lý lẽ đanh thép về tương lai của giống loài Homo Superior. Phần phim 'X2: X-Men United' (2003) thường được coi là đỉnh cao của cấu trúc này, khi buộc những kẻ thù truyền kiếp phải bắt tay chống lại một mối đe dọa chung từ con người — Đại tá Stryker. Bộ phim đặt ra câu hỏi hiện sinh: Liệu kẻ thù thực sự là những người khác biệt, hay chính là nỗi sợ hãi bên trong chúng ta? Cấu trúc kịch bản của X-Men luôn xoay quanh sự phản bội và niềm tin. Tuy nhiên, điểm yếu của dòng thời gian X-Men cũng bắt đầu lộ diện từ đây. Sự thiếu nhất quán trong biên kịch, những cú 'retcon' (thay đổi tình tiết đã xảy ra) vụng về đã khiến vũ trụ này trở thành một mê cung rắc rối. Dẫu vậy, chính sự hỗn loạn đó lại tạo nên một nét quyến rũ kỳ lạ, giống như bản chất bất ổn của chính các dị nhân.

Nếu phải chọn một tác phẩm để đưa vào bảo tàng điện ảnh trong dòng phim siêu anh hùng, tôi sẽ không ngần ngại chọn 'Logan'. James Mangold đã thực hiện một cuộc cách tân triệt để khi rũ bỏ hoàn toàn lớp áo hào nhoáng của thể loại này để khoác lên mình tấm áo của dòng phim Western (Viễn tây) và Noir. Một Wolverine già cỗi, cơ thể đầy sẹo và khả năng hồi phục đang lụi tàn, sống trong một thế giới mà các dị nhân gần như đã tuyệt chủng. Đây là sự giải thiêng (deconstruction) tàn nhẫn nhưng đầy nhân văn. Logan không còn chiến đấu để cứu thế giới; anh chiến đấu để bảo vệ một mầm non (Laura) và để tìm thấy sự thanh thản cho tâm hồn mình. Cảnh Logan cầm chặt tay Laura trước khi trút hơi thở cuối cùng, với cây thánh giá được đặt nằm ngang tạo thành hình chữ X, là một trong những khoảnh khắc điện ảnh ám ảnh nhất thập kỷ. Nó đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên và chứng minh rằng phim siêu anh hùng có thể đạt đến trình độ nghệ thuật cao nhất nếu nó dám đối diện với cái chết và sự mục rỗng của tuổi già.

Không có gì đau đớn hơn việc chứng kiến một tượng đài tự sụp đổ. Những phần phim cuối cùng dưới trướng Fox như 'Apocalypse' và đặc biệt là 'Dark Phoenix' là minh chứng cho sự cạn kiệt ý tưởng và sự quản lý yếu kém. Việc cố gắng lặp lại những mô-típ cũ mà thiếu đi sự thấu cảm nhân vật đã khiến khán giả mệt mỏi. 'Dark Phoenix' thất bại không phải vì kỹ xảo kém, mà vì nó đánh mất đi cái 'hồn' của X-Men: đó là sự kết nối giữa các cá nhân bị ruồng bỏ. Khi dòng phim siêu anh hùng tiến hóa sang giai đoạn đa vũ trụ và sự hài hước hóa (như phong cách của Marvel Studio), sự nghiêm túc và có phần u tối của X-Men bỗng trở nên lạc lõng. Tuy nhiên, nhìn lại toàn bộ hành trình, những thất bại này chỉ càng làm nổi bật thêm những viên ngọc quý mà thương hiệu này đã từng tạo ra. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, một kịch bản hay phải bắt nguồn từ nỗi đau và khao khát được thấu hiểu, chứ không chỉ là những màn cháy nổ vô hồn.

Giờ đây, khi X-Men đã thuộc về Disney, người hâm mộ vừa mong chờ vừa lo sợ. Liệu phong cách 'gia đình hóa' của MCU có làm mất đi chất gai góc, chính trị vốn là DNA của dị nhân? Thành Nagi tôi cho rằng, X-Men cần một sự khởi đầu mới nhưng phải giữ được bản sắc của sự 'dị biệt'. Chúng ta không cần thêm những vị cứu tinh hoàn hảo; chúng ta cần những kẻ lạc loài đầy khuyết điểm. Di sản của X-Men (2000-2020) là một kho tàng về cách xây dựng nhân vật và cách dùng điện ảnh để đối thoại với xã hội. Dù có bao nhiêu phiên bản mới được ra đời, hình ảnh của Hugh Jackman, Patrick Stewart hay Ian McKellen vẫn sẽ mãi là những cột mốc sừng sững, nhắc nhở chúng ta về một thời đại mà phim siêu anh hùng còn dám mơ những giấc mơ lớn lao và sâu sắc về thân phận con người.