Bên Trong Vỏ Kén Vàng

Cốt truyện của 'Bên Trong Vỏ Kén Vàng' có vẻ đơn giản trên bề mặt: một vụ tai nạn, một đứa trẻ mồ côi mẹ, một chuyến hành trình về vùng cao Bảo Lộc. Tuy nhiên, Phạm Thiên Ân đã sử dụng cấu trúc 'slow cinema' để giải thiêng tính kịch. Trong thế giới của Ân, thời gian không được đo bằng phút giây mà bằng sự hiện diện. Những cú shot dài (long-takes) kéo dài hàng chục phút không phải là sự phô diễn kỹ thuật vô nghĩa, mà là cách đạo diễn cưỡng chế khán giả phải nhập cuộc, phải thở cùng nhịp với nhân vật. Chúng ta thấy Thiện (Lê Phong Vũ) di chuyển trong một không gian trung tính, nơi ranh giới giữa thực và mộng dần xóa nhòa. Việc lược bỏ các cao trào kịch tính truyền thống giúp bộ phim tập trung vào 'thời gian chết' (temps mort). Chính trong những khoảnh khắc tưởng như chẳng có gì xảy ra ấy, những câu hỏi hiện sinh mới bắt đầu nảy nở. Tại sao chúng ta sống? Đức tin nằm ở đâu khi cái chết hiện hữu ngay trước mắt? Phim không trả lời, nó chỉ bày biện ra một không gian để ta tự vấn. Cách kể chuyện này đòi hỏi một sự kiên nhẫn gần như là khổ hạnh từ người xem, nhưng phần thưởng là một sự thấu thị mà những bộ phim thương mại không bao giờ chạm tới được.

Bảo Lộc trong phim không chỉ là bối cảnh địa lý; nó là một nhân vật có linh hồn. Những dải sương mù giăng kín lối đi, những cơn mưa bất chợt và ánh sáng tự nhiên được xử lý một cách tinh tế đến mức cực đoan. Cách sắp đặt khung hình (mise-en-scène) của Phạm Thiên Ân và quay phim Đinh Duy Hưng đạt đến trình độ của hội họa phục hưng. Sử dụng những cú máy di chuyển ngang (tracking shots) chậm rãi hoặc những cú pan máy mở rộng không gian, đạo diễn tạo ra một cảm giác về sự mênh mông nhưng tù túng. Nhân vật thường xuyên bị 'bao vây' bởi thiên nhiên hoặc những cấu trúc kiến trúc cũ kỹ. Hình ảnh vỏ kén vàng – một biểu tượng xuyên suốt – gợi nhắc về sự chuyển hóa, về cái chết để chuẩn bị cho một sự sống mới. Màu vàng của kén, của ánh đèn đêm, của nắng chiều tà tạo nên một sự tương phản ấm áp nhưng u buồn đối với cái lạnh lẽo của nội tâm nhân vật Thiện. Mỗi khung hình đều được tính toán để chứa đựng cả sự thiêng liêng lẫn sự trần tục, nơi một quán nhậu vỉa hè có thể mang sức nặng của một thánh đường nếu ta nhìn đủ lâu và đủ sâu.

Âm thanh trong 'Bên Trong Vỏ Kén Vàng' là một sự sắp đặt kỳ công. Tiếng mưa rơi, tiếng côn trùng kêu, tiếng tụng kinh, tiếng chuông nhà thờ hay tiếng gió rít qua những đồi trà... tất cả tạo thành một bản giao hưởng của thực tại. Phạm Thiên Ân cực kỳ hạn chế sử dụng nhạc phim (score) để dẫn dắt cảm xúc. Thay vào đó, ông để âm thanh hiện trường (diegetic sound) tự kể câu chuyện của nó. Sự im lặng của Thiện trước những câu hỏi của đứa cháu nhỏ Đạo, hay sự im lặng giữa Thiện và những người anh gặp dọc đường, chứa đựng nhiều thông điệp hơn bất cứ lời thoại hoa mỹ nào. Bộ phim chạm đến những vấn đề cốt lõi của Công giáo tại Việt Nam một cách tự nhiên và sâu sắc. Những cuộc đối thoại về đức tin không mang tính giáo điều mà giống như những tiếng thở dài của những linh hồn đang lạc lối. Hình ảnh người cựu binh già kể về cái chết và sự cứu rỗi, hay sự xuất hiện của các nữ tu, tất cả đều góp phần xây dựng nên một không gian siêu hình nơi con người nỗ lực kết nối với cái cao cả hơn chính mình.

Nhân vật Thiện được xây dựng như một 'anti-hero' của dòng phim hành trình. Anh không có mục tiêu rõ ràng, không có động lực mạnh mẽ. Anh đi vì nghĩa vụ, nhưng sâu bên trong là sự trống rỗng hoàn toàn. Lê Phong Vũ đã mang đến một màn trình diễn tĩnh lặng tuyệt vời. Anh không diễn bằng cơ mặt hay hình thể quá mức, anh diễn bằng sự hiện diện. Trong hành trình tìm kiếm người anh trai Tâm, Thiện thực chất đang đối diện với những 'bóng ma' của chính mình: một tình yêu đã mất, một đức tin đã nguội lạnh và một tương lai bất định. Những cảnh quay Thiện ngồi một mình, hút thuốc hoặc nhìn vào hư không, là những nốt lặng đắt giá. Đứa trẻ (Đạo) đóng vai trò như một tấm gương phản chiếu sự thuần khiết mà Thiện đã đánh mất. Mối quan hệ giữa hai chú cháu không được xây dựng bằng những cử chỉ âu yếm giả tạo, mà bằng một sự gắn kết âm thầm qua những trải nghiệm chung về sự mất mát.

Việc chiến thắng giải Camera d'Or tại Cannes 2023 không chỉ là thành công cá nhân của Phạm Thiên Ân, mà là một lời khẳng định về vị thế của điện ảnh nghệ thuật Việt Nam trên bản đồ thế giới. 'Bên Trong Vỏ Kén Vàng' đã chứng minh rằng chúng ta có những nghệ sĩ dám dấn thân vào những địa hạt khó nhằn nhất của ngôn ngữ điện ảnh: sự chiêm nghiệm siêu hình. Bộ phim thách thức những định kiến về việc phim phải có cốt truyện kịch tính hay thông điệp rõ ràng. Nó là một bài thơ bằng hình ảnh, một lời mời gọi khán giả dừng lại và cảm nhận. Trong bối cảnh điện ảnh nội địa đang loay hoay giữa những bộ phim giải trí mì ăn liền, tác phẩm của Ân như một dòng suối lạnh, tỉnh táo và đầy uy lực. Nó buộc người ta phải thừa nhận rằng: Điện ảnh, ở hình thái cao nhất của nó, là một công cụ để khám phá tâm hồn con người và những bí ẩn của vũ trụ.