Mỹ Nhân Kế

Trong Mỹ Nhân Kế, không gian không chỉ là bối cảnh; nó là một nhân vật có tiếng nói riêng. Nguyễn Quang Dũng và ê-kíp thiết kế đã rất thông minh khi chọn vùng biển Cam Ranh hoang sơ để dựng lên Đường Sơn Quán. Sự đối lập giữa vẻ kỳ vĩ của thiên nhiên (núi đá vôi, biển xanh ngắt) với sự tinh xảo, mong manh của tửu quán bằng tre nứa tạo nên một mỹ học 'kiếm hiệp nhiệt đới' rất đặc trưng. Dưới ống kính của K’Linh, Đường Sơn Quán không khác gì một địa đàng tách biệt khỏi trần thế tham tàn. Tuy nhiên, chính cái địa đàng ấy lại là một ngục tù tinh thần. Những người đàn bà ở đây – từ Kiều Thị đến Mai Thị – họ giam cầm tuổi trẻ và khát vọng của mình trong một cái bẫy mang tên 'tích góp để đổi đời'. Phim đã thành công khi xây dựng được một bầu không khí mang tính huyền thoại (mythological atmosphere), nơi mà thời gian như ngưng đọng trong những tà áo lụa bay trong gió. Nhưng đáng tiếc, sự tĩnh lặng của không gian đôi khi lấn át cả sự vận động của cốt truyện, khiến bộ phim có những nhịp nghỉ dài đến mức sa đà vào tính chất của một video ca nhạc (MV) hơn là một tác phẩm điện ảnh có cấu trúc kịch tính chặt chẽ.

Một trong những điểm gây tranh luận nhất của Mỹ Nhân Kế chính là cách tiếp cận về giới. Phim đặt phụ nữ vào vị trí trung tâm của quyền lực và bạo lực – một motif quen thuộc của dòng phim 'Wuxia' nhưng vẫn còn khá mới mẻ tại Việt Nam thời điểm đó. Kiều Thị là một biểu tượng của sự phản kháng lại trật tự nam quyền mục nát. Cô dạy các đàn em rằng: 'Đàn ông là giống loài không thể tin tưởng'. Thế nhưng, trớ trêu thay, cách máy quay khai thác cơ thể của các mỹ nhân lại dường như đang phục vụ cho chính cái nhìn của phái mạnh (Male Gaze). Những góc quay cận cảnh đôi chân, bờ vai, hay cảnh tắm suối được dàn dựng đầy tính gợi dục thực chất lại mâu thuẫn với tinh thần độc lập mà kịch bản muốn xây dựng. Sự nữ quyền trong Mỹ Nhân Kế dừng lại ở mức độ biểu tượng bề mặt. Mối quan hệ phức tạp, mang hơi hướng đồng tính luyến ái (subtext) giữa Kiều Thị và Linh Lan lẽ ra đã có thể trở thành một trục xương sống tâm lý cực kỳ đắt giá nếu đạo diễn đủ can đảm đào sâu hơn thay vì chỉ dùng nó như một gia vị để kích thích sự tò mò của khán giả. Chúng ta thấy những người đàn bà cầm kiếm, nhưng chúng ta chưa thực sự thấy được nỗi đau rỉ máu từ bên trong tâm khảm họ một cách thấu triệt.

Thành thật mà nói, gọi Mỹ Nhân Kế là một bộ phim võ thuật đúng nghĩa là một sự ưu ái quá mức. Dù được chỉ đạo võ thuật bởi những tên tuổi có nghề, nhưng các phân cảnh hành động trong phim vẫn mang nặng tính sắp đặt và thiếu đi 'kình lực' cần thiết của dòng phim kiếm hiệp. Việc lạm dụng kỹ thuật slow-motion và lụa là bay bổng đã làm giảm đi tính khốc liệt của những cuộc giao tranh sinh tử. Đặc biệt, công nghệ 3D – niềm tự hào của đoàn phim lúc bấy giờ – thực tế lại là một điểm yếu chí mạng. Thay vì tăng cường chiều sâu không gian, nó lại làm lộ rõ những khiếm khuyết về kỹ xảo CGI yếu kém trong các cảnh cháy nổ hay phi tiêu. Điều này tạo ra một sự đứt gãy về trải nghiệm: khán giả bị kéo ra khỏi thế giới cổ trang bởi những hiệu ứng trông như trong các trò chơi điện tử đời đầu. Tuy nhiên, cũng cần phải công bằng rằng, Mỹ Nhân Kế đã nỗ lực Việt hóa võ thuật bằng cách đưa vào những yếu tố như đá cầu, đánh trống – những nét sinh hoạt văn hóa dân gian được cách điệu hóa thành chiêu thức chiến đấu. Đây là một điểm sáng sáng tạo đáng ghi nhận trong việc tìm tòi bản sắc riêng cho phim cổ trang Việt.

Điểm yếu lớn nhất của Mỹ Nhân Kế nằm ở cấu trúc kịch bản. Một câu chuyện về sự phản bội và lòng tin lẽ ra phải có những cú twist (nút thắt) nghẹt thở, nhưng ở đây, mọi thứ diễn ra khá tiên liệu. Động cơ của các nhân vật, đặc biệt là nhân vật phản diện Quan du (Chu Hùng) hay sự chuyển biến tâm lý của Linh Lan, còn khá sơ sài. Phim dành quá nhiều thời gian cho việc xây dựng đời sống sinh hoạt của các cô gái tại quán mà quên mất việc bồi đắp cho mâu thuẫn trung tâm. Cao trào của phim ở đoạn kết diễn ra chóng vánh và thiếu đi sức nặng cảm xúc cần thiết để người xem thực sự cảm thấy xót xa cho thân phận của những 'đóa hồng có gai'. Những lời thoại đôi khi còn quá hiện đại, sáo rỗng, làm phá vỡ đi cái không khí cổ điển mà thiết kế mỹ thuật đã dày công gây dựng. Nguyễn Quang Dũng dường như đã quá say mê với cái đẹp của các nữ minh tinh mà quên mất rằng, một bộ phim hay trước hết phải là một câu chuyện hay.

Bỏ qua những khiếm khuyết về mặt chuyên môn, Mỹ Nhân Kế vẫn là một cột mốc rực rỡ của điện ảnh thương mại Việt Nam. Nó chứng minh rằng khán giả Việt vẫn cực kỳ khát khao những tác phẩm cổ trang được đầu tư nghiêm túc. Doanh thu khổng lồ của bộ phim tại thời điểm đó đã mở đường cho nhiều dự án cổ trang sau này. Quan trọng hơn, phim đã tạo ra một chuẩn mực mới về thẩm mỹ hình ảnh trong phim Việt, buộc các đạo diễn sau này phải chú trọng hơn đến phục trang, bối cảnh và màu sắc. Mỹ Nhân Kế không phải là một kiệt tác, nhưng nó là một bài học đắt giá về sự dung hòa giữa tính nghệ thuật và tính thương mại. Nó nhắc nhở chúng ta rằng: Nhan sắc có thể thu hút người xem đến rạp, nhưng chỉ có tâm hồn (kịch bản) mới giữ họ lại với điện ảnh lâu dài.