Nghệ Sĩ Dương Cầm

Cấu trúc của 'The Pianist' là một quá trình tước đoạt liên tục. Ở những khung hình đầu tiên, Władysław Szpilman xuất hiện trong bộ suit lịch lãm, tay lướt trên phím đàn Chopin giữa tiếng bom nổ tại đài phát thanh Warsaw. Đó là hình ảnh cuối cùng của phẩm giá mà ông có trước khi bị cuốn vào vòng xoáy của sự phi nhân tính. Polanski đã cực kỳ tinh tế khi khắc họa sự sụp bẻ dần dần của thực tại: từ việc đeo băng tay hình sao Do Thái, việc bị giới hạn tiền bạc, đến việc bị dồn vào Ghetto, và cuối cùng là sự mất mát hoàn toàn gia đình tại trại tập trung Treblinka. Điều đáng kinh ngạc ở đây là Szpilman không được xây dựng như một anh hùng. Ông không cầm súng, không tham gia kháng chiến một cách trực diện. Ông là một người quan sát thụ động, một 'nhân chứng bất đắc dĩ'. Sự sống sót của ông là kết quả của một chuỗi những sự may mắn ngẫu nhiên, lòng tốt lẻ loi và bản năng sinh tồn nguyên thủy. Khi Szpilman ẩn náu trong các tòa nhà đổ nát, bộ phim chuyển mình từ một drama lịch sử sang một nghiên cứu về sự cô độc tuyệt đối. Ông không còn là một nghệ sĩ dương cầm; ông trở thành một thực thể tồn tại giữa lằn ranh của sự sống và cái chết, một kẻ nhặt rác trong chính thành phố quê hương mình. Phân đoạn Szpilman cố gắng mở hộp dưa chuột trong một ngôi nhà hoang là một minh chứng đau đớn cho việc con người bị giản lược hóa về nhu cầu sinh học cơ bản nhất.

Chúng ta không thể phân tích 'The Pianist' mà thiếu đi bối cảnh về chính vị đạo diễn. Polanski đã từng từ chối đạo diễn 'Schindler's List' vì cảm thấy quá gần gũi và đau đớn. Với 'The Pianist', ông đã tìm thấy một khoảng cách thẩm mỹ cần thiết nhưng vẫn giữ được sự chân thực lạnh gáy. Khác với Steven Spielberg thường sử dụng các góc quay giàu cảm xúc và âm nhạc dàn dây dẫn dắt, Polanski chọn lối kể chuyện khách quan, gần như là dửng dưng. Những cảnh bạo lực trong phim diễn ra đột ngột, không có âm nhạc báo trước, phản ánh đúng bản chất của chiến tranh: sự ngẫu nhiên của cái chết. Cảnh cụ già trên xe lăn bị ném qua ban công hay đứa trẻ bị đánh chết khi cố chui qua lỗ hổng trên tường Ghetto được quay với một sự tĩnh lặng đáng sợ. Polanski không muốn khán giả khóc vì sự dàn dựng; ông muốn họ bàng hoàng vì sự thật. Cách ông dàn dựng không gian Ghetto Warsaw – từ những con phố đông đúc ngột ngạt đến một 'thành phố ma' tan hoang ở cuối phim – là một kỳ công về thiết kế bối cảnh, biến kiến trúc trở thành một nhân vật phản ánh sự sụp đổ của nền văn minh châu Âu.

Âm nhạc của Chopin xuyên suốt bộ phim không chỉ đóng vai trò là nhạc nền, mà còn là linh hồn của Szpilman, là sợi dây duy nhất kết nối ông với thế giới loài người. Tuy nhiên, có một nghịch lý cay đắng: trong phần lớn thời gian trốn chạy, Szpilman không được phép tạo ra tiếng động. Những cảnh ông 'chơi đàn trong không trung', các ngón tay múa trên mặt bàn gỗ mà không chạm vào phím để tránh bị phát hiện, là những khoảnh khắc điện ảnh đắt giá nhất. Đó là hình ảnh của một tâm hồn đang gào thét trong sự câm lặng cưỡng cầu. Đỉnh điểm của nghịch lý này là cuộc gặp gỡ với Đại úy quân đội Đức Wilm Hosenfeld. Giữa đống đổ nát, trong cái lạnh thấu xương, Szpilman đã chơi bản Ballade No. 1 in G minor của Chopin. Đây không phải là một màn trình diễn nghệ thuật; đó là một lời xưng tội, một bằng chứng cho thấy dù thể xác có tàn tạ, linh hồn vẫn chưa bị hủy diệt hoàn toàn. Hosenfeld, thay vì tiêu diệt 'kẻ thù', đã chọn bảo vệ 'người nghệ sĩ'. Âm nhạc lúc này vượt lên trên ý thức hệ, vượt lên trên quốc gia, trở thành ngôn ngữ chung của sự thấu cảm. Nhưng hãy lưu ý, Polanski không lãng mạn hóa điều này quá mức. Chiến tranh vẫn tiếp diễn, và sự cứu rỗi đó chỉ là một đốm sáng nhỏ nhoi trong bóng tối mênh mông.

Thành công của 'The Pianist' nằm ở những gì nó không nói ra. Kịch bản của Ronald Harwood tiết chế tối đa lời thoại, để cho hình ảnh và âm thanh hiện trường tự cất tiếng. Chúng ta nghe thấy tiếng gió rít qua những khung cửa sổ vỡ, tiếng súng đì đùng từ xa, và tiếng thở dốc của Szpilman. Sự im lặng trong phim có sức nặng ngàn cân, nó ép chặt lồng ngực khán giả, bắt họ phải cùng trải qua cảm giác nghẹt thở của việc bị săn đuổi. Cú máy kinh điển nhất chính là khi Szpilman trèo qua bức tường để nhìn thấy toàn cảnh Warsaw đã bị san phẳng hoàn toàn. Một biển gạch vụn xám xịt kéo dài đến tận chân trời. Ở đó, nhân vật chính trông thật nhỏ bé, như một con côn trùng sót lại sau trận đại hồng thủy. Đây là đỉnh cao của mise-en-scène, nơi không gian kể câu chuyện về sự diệt chủng một cách hùng hồn hơn bất kỳ lời dẫn chuyện nào. Polanski đã sử dụng sự tương phản giữa không gian chật hẹp của nơi ẩn náu và sự trống rỗng vô tận của thành phố đổ nát để tạo ra một hiệu ứng tâm lý về sự vô định.

Nhân vật Đại úy Hosenfeld (Thomas Kretschmann thủ vai) là một trong những nét bút tinh tế nhất của bộ phim. Ông ta không phải là một 'tên Quốc xã tốt bụng' kiểu khuôn mẫu. Sự xuất hiện của Hosenfeld mang tính biểu tượng về sự phức tạp của đạo đức con người. Ông cứu Szpilman không chỉ vì yêu âm nhạc, mà có lẽ còn để tìm lại một chút nhân tính đã mất của chính mình trong cuộc chiến phi nghĩa. Sự kết thúc của Hosenfeld trong trại cải tạo của Liên Xô là một cú tát thực tế đau đớn: trong chiến tranh, sự tử tế không phải lúc nào cũng được đền đáp bằng một kết thúc có hậu. Điều này làm tăng thêm tính chất bi tráng và thực tế cho tác phẩm, khẳng định rằng 'The Pianist' không phải là một câu chuyện cổ tích, mà là một lát cắt nghiệt ngã của lịch sử.