Vợ Ba

Kịch bản của 'Vợ Ba' không đi theo cấu trúc kịch tính dồn dập (Plot-driven) mà vận hành theo lối kể chuyện giàu tính gợi (Atmospheric storytelling). Nhịp phim chậm rãi, đôi khi tĩnh lặng đến mức nghe thấy cả tiếng thở của nhân vật và tiếng vo ve của côn trùng trong đêm. Đối với tôi, đây là một lựa chọn dũng cảm của Ash Mayfair. Cô không cố gắng giải thích bối cảnh xã hội bằng lời thoại khô khan; thay vào đó, cô để cho thời gian trôi đi qua những mùa tằm, qua những bữa ăn im lìm và qua sự thay đổi trên cơ thể của Mây. Nhịp phim này mô phỏng chính cuộc đời của người phụ nữ trong xã hội cũ: một dòng chảy đều đặn, quẩn quanh trong bốn bức tường đá, nơi sự sống và cái chết diễn ra lặng lẽ như một quy luật tự nhiên không thể chối từ. Sự sắp xếp các tình tiết trong phim mang tính chu kỳ (Cyclical structure). Chúng ta thấy sự lặp lại của những nghi lễ: nghi lễ rước dâu, nghi lễ động phòng, nghi lễ sinh nở. Mỗi chu kỳ ấy như một vòng thòng lọng siết chặt lấy khát vọng tự do của những người phụ nữ. Kịch bản khéo léo cài cắm những ẩn ức dục vọng bên dưới vẻ ngoài lễ giáo. Sự đan xen giữa tình cảm chị em, sự ghen tuông ngầm và cả những rung động trái cấm giữa các nhân vật nữ tạo nên một mạng lưới cảm xúc phức tạp, khiến người xem cảm thấy ngột ngạt nhưng không thể rời mắt. Thành đánh giá cao cách biên kịch sử dụng 'khoảng lặng' như một công cụ để thúc đẩy trí tưởng tượng của khán giả, khiến những gì không được nói ra lại trở nên ám ảnh hơn cả những lời tuyên ngôn hùng hồn.

Sức mạnh thực sự của 'Vợ Ba' nằm ở hệ thống ký hiệu học (Semiotic) dày đặc. Hình ảnh con tằm xuyên suốt bộ phim là một ẩn dụ hoàn hảo cho thân phận người phụ nữ. Họ được nuôi nấng trong nhung lụa, nhưng thực chất chỉ để 'rút ruột nhả tơ' cho gia tộc, và khi hết giá trị, họ sẽ kết thúc cuộc đời trong cái kén chật hẹp của chính mình. Những thước phim về quy trình lấy tơ tằm vừa mang vẻ đẹp thủ công tinh tế, vừa mang hơi hướm bạo liệt, phản ánh cách xã hội bấy giờ vắt kiệt sức lao động và khả năng sinh sản của phái nữ. Hình ảnh lòng đỏ trứng gà đặt trên bụng Mây trong đêm động phòng là một trong những chi tiết Mise-en-scène đắt giá nhất mà tôi từng thấy. Nó vừa là biểu tượng của sự phồn thực, của mầm sống, nhưng đồng thời cũng là sự mong manh, dễ vỡ của một đứa trẻ vừa mới bước chân vào ngưỡng cửa làm đàn bà. Máu cũng là một biểu tượng quan trọng: máu của sự trong trắng bị tước đoạt, máu của chu kỳ kinh nguyệt đánh dấu sự trưởng thành nghiệt ngã, và máu của sự mất mát. Bên cạnh đó, sự tương phản giữa dòng sông xanh mướt, rộng mở với không gian nội thất tối tăm, tù túng của ngôi nhà giàu có tạo nên một Subtext mạnh mẽ về sự đối lập giữa tự nhiên và giáo điều. Thiên nhiên trong phim đầy tính dục và tự do, trong khi ngôi nhà lại là một nhà tù tinh thần nơi các nhân vật phải gồng mình diễn những vai diễn được định sẵn. Những ẩn dụ này không chỉ làm đẹp thêm khung hình mà còn là phương tiện để Ash Mayfair truyền tải thông điệp về sự giải phóng bản thân và cái giá của sự phản kháng.

Tay máy của Chananun Chotrungroj đã biến 'Vợ Ba' thành một bài thơ điện ảnh đúng nghĩa. Sử dụng phần lớn ánh sáng tự nhiên, bộ phim mang lại cảm giác chân thực và bảng lảng như những bức tranh sơn dầu. Màu sắc trong phim được kiểm soát chặt chẽ theo lý thuyết màu sắc (Color Theory): sắc xanh của cây cỏ gợi lên sự sống mãnh liệt nhưng hoang dại, sắc vàng của nắng và nến gợi lên sự ấm áp nhưng cũng đầy u hoài, trong khi sắc trắng của khăn tang và lụa lại mang vẻ lạnh lẽo của cái chết. Những góc quay cận cảnh (Close-up) vào làn da, vào đôi mắt, hay vào những chuyển động nhỏ của thiên nhiên đã kích thích tối đa 'giác quan thứ sáu' của người xem. Chúng ta như ngửi thấy mùi hương của hoa nhài, cảm nhận được sự ẩm ướt của cơn mưa rừng và cái lạnh của nước suối. Về mặt âm thanh, bộ phim không lạm dụng nhạc nền. Thay vào đó, đạo diễn sử dụng âm thanh thực cảnh (Ambient sound) làm chủ đạo. Tiếng xào xạc của lá cây, tiếng nước chảy, tiếng thở dài và đặc biệt là tiếng hát quan họ xa xăm tạo nên một không gian văn hóa đậm chất Bắc Bộ nhưng cũng đầy u tịch. Âm nhạc của Tôn Thất An xuất hiện đúng lúc, như một nốt lặng đầy đau đớn, đẩy cảm xúc người xem xuống vực thẳm của sự đồng cảm. Sự kết hợp hoàn hảo giữa hình ảnh và âm thanh đã tạo nên một trải nghiệm điện ảnh mang tính nhập vai (Immersive), khiến khán giả không chỉ xem phim mà là đang 'sống' trong bối cảnh đó.

Dù vấp phải những tranh cãi pháp lý về việc sử dụng diễn viên trẻ em trong các cảnh nhạy cảm, chúng ta không thể phủ nhận tầm vóc văn hóa mà 'Vợ Ba' mang lại. Bộ phim là một cuộc giải phẫu sâu sắc về chế độ phụ quyền và tục đa thê trong xã hội Việt Nam xưa. Nó không tô hồng quá khứ, cũng không phê phán một cách trực diện bằng nhãn quan hiện đại. Thay vào đó, Ash Mayfair chọn cách đứng về phía những người phụ nữ để thấu hiểu nỗi đau của họ. Bộ phim cho thấy trong một thế giới 'trọng nam khinh nữ', ngay cả những người đàn bà có địa vị cao nhất trong gia đình (như vợ cả Hà) cũng chỉ là những nạn nhân của hệ thống. Họ buộc phải đấu tranh với nhau để giành lấy sự ưu ái của người chồng, nhưng thực chất đó chỉ là sự tranh giành những mảnh vụn của quyền lực ảo tưởng. 'Vợ Ba' cũng đặt ra câu hỏi về thiên chức làm mẹ và áp lực phải sinh con trai để nối dõi tông đường – một hủ tục vẫn còn sót lại trong tư duy của nhiều người hiện nay. Tác động của phim không chỉ dừng lại ở biên giới Việt Nam mà còn gây tiếng vang lớn tại các liên đoàn phim quốc tế như Toronto hay San Sebastián, chứng minh rằng những câu chuyện mang tính bản địa sâu sắc vẫn có sức lay động toàn cầu. Với Thành, bộ phim là một lời nhắc nhở đau đớn về những xiềng xích mà phụ nữ đã phải mang vác qua nhiều thế kỷ, đồng thời cũng là một lời tri ân dành cho sức mạnh tiềm tàng của họ.

Nhân vật Mây đi qua một hành trình trưởng thành đầy bi kịch. Ở đầu phim, cô là một tờ giấy trắng, tò mò về thế giới xung quanh với đôi mắt to tròn đầy vẻ ngây thơ. Việc cô bước vào gia đình giàu có không phải là một sự bắt đầu, mà là một sự kết thúc của tuổi thơ. Qua sự dẫn dắt của chị Xuân (vợ hai), Mây dần khám phá ra những bí mật của cơ thể và những khát khao thầm kín. Tuy nhiên, sự thức tỉnh về giới tính và bản dạng cá nhân của cô lại bị bóp nghẹt bởi áp lực phải trở thành một 'cái máy đẻ'. Mây cố gắng thích nghi, cố gắng làm hài lòng chồng và mẹ chồng, nhưng cái chết của người hầu gái và sự tuyệt vọng của những người phụ nữ xung quanh đã dần làm thay đổi tâm thế của cô. Đỉnh điểm là cảnh kết phim, một sự phản kháng thầm lặng nhưng quyết liệt, cho thấy Mây đã nhận ra sự vô nghĩa của cuộc đời mình trong vòng vây của định kiến. Cô không còn là đứa trẻ sợ hãi nữa, nhưng cái giá của sự thức tỉnh đó quá lớn – một sự cô độc tuyệt đối. Hành trình của Mây không phải là hành trình chinh phục đỉnh cao, mà là hành trình lặn sâu vào vực thẳm để tìm thấy tiếng nói riêng của mình, dù tiếng nói đó chỉ là một hơi thở thoi thóp giữa đại ngàn.