Bố Già

Trong điện ảnh, không gian không bao giờ là trung tính. Với 'Bố Già', con hẻm ngập nước không chỉ là bối cảnh; nó là một nhân vật sống động. Thành Nagi tôi muốn nhấn mạnh rằng, việc lựa chọn bối cảnh hẻm nhỏ là một dụng ý nghệ thuật sắc sảo để mô tả cái gọi là 'văn hóa cộng đồng' của người Việt. Đó là một không gian bán công cộng, nơi ranh giới giữa cái tôi cá nhân và cái ta chung trở nên nhòe mờ. Ông Tư sống trong một ma trận của những mối quan hệ: anh em họ hàng, hàng xóm láng giềng. Con hẻm ấy vừa là nơi che chở, nhưng cũng vừa là một kiểu 'nhà tù tinh thần' nơi mọi hành động của cá nhân đều bị giám sát bởi nhãn quan của tập thể. Sự ồn ào, chen chúc và những tiếng quát tháo đầu phim thực chất là một lớp vỏ bọc cho sự cô đơn của những con người khao khát được thấu hiểu nhưng lại thiếu đi ngôn ngữ để biểu đạt tình yêu một cách văn minh. Ba Sang là linh hồn của không gian đó – một người đàn ông bao đồng đến mức cực đoan, người coi việc hy sinh cá nhân là một tôn chỉ sống không thể chối bỏ.

Thành Nagi quan sát thấy một mô-típ tâm lý cực kỳ phổ biến trong gia đình Việt được Trấn Thành khai thác triệt để: Sự hy sinh đi kèm với sự áp đặt. Ông Tư yêu con, yêu anh em, nhưng tình yêu của ông mang tính 'chiếm hữu đạo đức'. Ông tin rằng vì mình đã khổ, vì mình đã hy sinh, nên mình có quyền quyết định thay cho người khác. Đây chính là nguồn cơn của sự bảo thủ và những cơn nóng nảy mà chúng ta thấy trên màn ảnh. Ông quát tháo không phải vì ghét bỏ, mà vì sự bất lực trước một thế giới đang vận hành ngoài tầm kiểm soát của ông. Nhân vật Quắn – con trai ông – đại diện cho chủ nghĩa cá nhân hiện đại, nơi lòng tự trọng và quyền riêng tư được đặt lên hàng đầu. Sự xung đột giữa Ba Sang và Quắn không chỉ là khoảng cách thế hệ, mà là sự va chạm giữa hai hệ giá trị: Một bên coi 'Gia đình là tất cả và tôi là người gánh vác' đối đầu với 'Tôi là chính tôi và tôi cần được tôn trọng'. Bi kịch xảy ra khi sự tử tế của Ba Sang trở thành gánh nặng cho những người ông yêu thương, tạo nên một vòng lặp đau khổ của những lời xin lỗi muộn màng.

Dưới góc độ phê bình, tôi đánh giá cao cách bộ phim sử dụng lời thoại. Phim Việt thường bị chỉ trích là 'kịch hóa' với quá nhiều thoại, và 'Bố Già' cũng không thoát khỏi cái mác đó. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, sự ồn ào của phim là một phản ánh trung thực về đời sống bình dân. Những màn đối thoại nảy lửa, những câu chửi thề, những tiếng la hét thực chất là cách các nhân vật che giấu sự thương tổn bên trong. Ông Tư là một tài xế xe ôm, ông không có vốn từ vựng phong phú để nói về trầm cảm hay khoảng cách thế hệ. Ông chỉ biết quát để con nghe lời, biết làm lụng đến kiệt sức để chứng minh tình yêu. Trấn Thành đã xây dựng một nhân vật có chiều sâu tâm lý đáng kinh ngạc thông qua những chi tiết nhỏ: ánh mắt nhìn xa xăm khi hút thuốc, đôi bàn tay thô ráp đếm từng đồng tiền lẻ, và đặc biệt là cách ông chấp nhận phần thiệt về mình trong những cuộc tranh chấp gia đình. Đó là một kiểu 'tử tế vụng về' – một đặc điểm nhận dạng của rất nhiều người cha Việt Nam thế hệ cũ.

Nhiều nhà phê bình khó tính cho rằng 'Bố Già' vẫn mang nặng tính kịch. Tôi không phủ nhận điều này, nhưng tôi nhìn thấy sự nỗ lực vượt bậc trong việc điện ảnh hóa câu chuyện. Cú long-take (cảnh quay dài) mở đầu phim là một tuyên ngôn về kỹ thuật, dẫn dắt khán giả đi sâu vào mê cung của con hẻm và thiết lập nhịp điệu dồn dập cho cả tác phẩm. Việc sử dụng ánh sáng vàng ấm áp trong những phân đoạn tình cảm đối lập với tông màu xanh lạnh lẽo trong bệnh viện đã tạo ra một biên độ cảm xúc rộng. Tuy nhiên, điểm yếu của phim nằm ở việc 'tham' kịch tính ở phần cuối (third act). Sự dồn dập của các tình tiết bi kịch có phần hơi gượng ép để lấy nước mắt khán giả. Dù vậy, với tư cách là một nhà nghiên cứu, tôi cho rằng sự thành công của 'Bố Già' nằm ở chỗ nó đã 'bình dân hóa' những triết lý nhân sinh phức tạp, biến chúng thành một bữa tiệc cảm xúc mà bất kỳ ai, từ một trí thức đến một người lao động, đều có thể tìm thấy mình trong đó.