Cẩm Nang Xanh

Điểm rực sáng nhất trong kịch bản của Green Book chính là sự đảo ngược vị thế đầy thú vị giữa hai nhân vật chính. Chúng ta có Tony 'Lip' Vallelonga, một gã người Mỹ gốc Ý thô lỗ, làm nghề bảo kê hộp đêm, sống bằng bản năng và những mưu mẹo đường phố. Đối trọng với gã là Tiến sĩ Don Shirley, một nghệ sĩ piano thiên tài, thông thạo nhiều ngoại ngữ, sở hữu bằng tiến sĩ và sống trong một 'tòa tháp ngà' đầy những cổ vật tại Carnegie Hall. Sự tương phản này không chỉ dừng lại ở màu da. Don Shirley là biểu tượng của sự tinh hoa, của chuẩn mực quý tộc mà ngay cả những người da trắng như Tony cũng không bao giờ chạm tới được. Ngược lại, Tony lại sở hữu sự 'tự do' của một kẻ thuộc tầng lớp lao động – thứ mà Don Shirley, dù giàu có và tài năng, lại hoàn toàn thiếu vắng do gông cùm của định kiến xã hội. Chuyến đi về miền Nam không chỉ là một tour diễn; đó là một cuộc va chạm văn hóa nảy lửa. Farrelly đã cực kỳ khéo léo khi để Don Shirley dạy Tony cách viết thư tình bằng ngôn ngữ thi vị, trong khi Tony dạy Don cách ăn gà rán bằng tay và thưởng thức nhạc Aretha Franklin. Đó là sự trao đổi giá trị nhân bản: một người học cách làm mềm đi sự thô cứng của cuộc đời, người kia học cách hạ mình xuống để chạm vào thực tại trần trụi.

Tiêu đề phim đặt theo 'The Negro Motorist Green Book', một cuốn hướng dẫn thực tế cho người da đen để tìm những nơi lưu trú an toàn trong thời kỳ luật Jim Crow còn hiệu lực. Sự hiện diện của cuốn sổ này trong phim là một biểu tượng đau xót về sự phân biệt đối xử được 'hợp pháp hóa'. Mỗi khi Tony lật giở cuốn sổ, khán giả lại được nhắc nhở về một thế giới mà một nghệ sĩ tầm cỡ thế giới, người được mời chơi nhạc cho Tổng thống, lại không được phép sử dụng nhà vệ sinh chung hay thử đồ trong tiệm quần áo sang trọng. Đạo diễn không chọn cách thể hiện bạo lực đẫm máu để nói về phân biệt chủng tộc. Thay vào đó, ông khai thác sự tàn nhẫn trong sự lịch thiệp giả tạo. Những lời từ chối đầy 'lễ độ' của giới thượng lưu miền Nam đối với Don Shirley thực chất còn đáng sợ hơn cả những cú đấm. Nó cho thấy một hệ thống niềm tin đã mục rỗng từ bên trong, nơi màu da được dùng để định nghĩa giá trị con người bất chấp tài năng hay phẩm hạnh. Chi tiết Don Shirley chấp nhận biểu diễn trong những điều kiện khắc nghiệt đó chỉ để 'thay đổi tâm trí con người thông qua âm nhạc' là một minh chứng cho sự can trường thầm lặng, một sự phản kháng bằng phẩm giá (dignity) thay vì bạo lực.

Trong Green Book, lời thoại không chỉ là công cụ dẫn chuyện, nó là linh hồn của tác phẩm. Những cuộc đối thoại trên xe giữa Tony và Don là những bài học về nhân sinh quan. Don Shirley từng nói: 'Bạo lực không bao giờ giúp anh chiến thắng, Tony. Anh chỉ chiến thắng khi anh giữ vững phẩm giá của mình.' Đây là triết lý xuyên suốt phim. Đoạn hội thoại đắt giá nhất, cũng là bước ngoặt cảm xúc lớn nhất, chính là khi Don Shirley bùng nổ dưới cơn mưa: 'Nếu tôi không đủ đen, cũng không đủ trắng, và cũng không đủ đàn ông, vậy thì tôi là cái gì?'. Câu hỏi này xoáy sâu vào nỗi đau về sự lạc lõng căn tính (identity crisis). Don bị cộng đồng da trắng từ chối vì màu da, nhưng cũng bị cộng đồng da đen xa lánh vì sự học thức và lối sống thượng lưu của mình. Ông là một linh hồn lơ lửng giữa hai thế giới, không thuộc về đâu. Ở phía ngược lại, những bức thư Tony viết về cho vợ, với sự trợ giúp của Don, đã trở thành một biểu tượng cho sự giao thoa. Từ những dòng chữ ngô nghê về đồ ăn, chúng trở thành những áng văn chương tràn đầy cảm xúc. Sự thay đổi trong ngôn ngữ của Tony chính là sự thay đổi trong tâm hồn gã: từ một kẻ coi thường người da đen trở thành một người bạn, một người bảo vệ tận tụy sẵn sàng đấm gã cảnh sát phân biệt chủng tộc để bảo vệ thân chủ của mình.

Bộ phim khép lại vào đêm Giáng sinh, một biểu tượng của sự đoàn viên và tha thứ. Khi Don Shirley xuất hiện tại nhà Tony, gạt bỏ mọi rào cản về tầng lớp để ngồi vào bàn tiệc cùng gia đình người Ý, đó là khoảnh khắc của sự thấu cảm tuyệt đối. Green Book có thể bị một số nhà phê bình cho rằng đã 'lãng mạn hóa' vấn đề sắc tộc phức tạp, nhưng tôi cho rằng phim đã hoàn thành sứ mệnh của một tác phẩm nghệ thuật: thắp lên hy vọng. Nó không giải quyết triệt để vấn đề phân biệt chủng tộc của nước Mỹ, nhưng nó cho thấy rằng sự thấu hiểu giữa hai cá nhân là nền tảng khởi đầu cho mọi sự thay đổi lớn lao. Phim không cố gắng trở thành một bài luận chính trị đanh thép, mà nó là một bài thơ về tình bạn, về việc dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn của định kiến để nhìn thấy con người thật của nhau phía sau lớp vỏ màu da hay học vấn.