Oppenheimer

Nolan xây dựng cấu trúc của 'Oppenheimer' dựa trên hai dòng thời gian chính: 'Fission' (Phân hạch - có màu) và 'Fusion' (Nhiệt hạch - đen trắng). Đây không chỉ là một thủ pháp thẩm mỹ mà là một tuyên ngôn về điểm nhìn. 'Fission' là góc nhìn chủ quan của Oppenheimer, nơi thế giới hiện lên với tất cả sự rực rỡ của khám phá và nỗi ám ảnh của tội lỗi. 'Fusion' là góc nhìn khách quan, lạnh lùng, tập trung vào Lewis Strauss và sự vận hành nghiệt ngã của bộ máy chính trị Mỹ hậu Thế chiến. Sự đan xen này tạo ra một áp lực nén (compression) khủng khiếp lên khán giả. Chúng ta không chỉ xem một câu chuyện tiến về phía trước; chúng ta đang chứng kiến sự sụp đổ của một tượng đài từ bên trong và sự xâu xé của những kẻ cơ hội từ bên ngoài. Nolan đã cực kỳ tinh tế khi sử dụng phim đen trắng IMAX – một thách thức kỹ thuật chưa từng có – để đặc tả sự cằn cỗi về mặt tâm hồn của Strauss đối lập với thế giới đầy màu sắc nhưng đầy rẫy bất ổn của Oppie. Đây là một cuộc đối thoại giữa lý tưởng thuần khiết và thực tại tàn khốc, nơi khoa học trở thành quân bài trong tay những kẻ không hề hiểu về nó.

Oppenheimer trong tay Nolan không phải là một anh hùng cứu thế, cũng chẳng phải là một kẻ phản diện thuần túy. Ông là một Prometheus hiện đại, kẻ đã đánh cắp ngọn lửa của các vị thần (năng lượng nguyên tử) để trao cho loài người, nhưng rốt cuộc lại bị xích vào vách đá của lương tâm cho chim ưng mổ bụng hàng ngày. Phim xoáy sâu vào nghịch lý: Để cứu thế giới, người ta phải đối diện với nguy cơ hủy diệt nó. Nolan không ngần ngại phơi bày sự kiêu ngạo của giới trí thức. Oppenheimer tin rằng ông có thể kiểm soát được 'con quái vật' mình tạo ra, nhưng ông đã nhầm. Phân cảnh quan trọng nhất không phải là vụ nổ Trinity, mà là bài phát biểu của ông sau khi quả bom rơi xuống Hiroshima. Trong ánh sáng chói lòa và tiếng dậm chân rền vang như sấm của đám đông, Oppenheimer không nhìn thấy vinh quang; ông nhìn thấy những khuôn mặt bị bong tróc da, những thi thể hóa tro bụi. Đó là khoảnh khắc sự chủ quan của ông vỡ vụn hoàn toàn. Nolan đã sử dụng hiệu ứng âm thanh và rung chấn để biến rạp phim thành một căn phòng tra tấn tâm lý, ép khán giả phải trải nghiệm sự kinh hoàng mà Oppie đang gánh chịu.

Trong một thời đại mà CGI chiếm lĩnh, Nolan kiên quyết sử dụng hiệu ứng thực tế (practical effects) để tái hiện vụ nổ Trinity. Kết quả là một phân cảnh điện ảnh thuần khiết, rợn người và đầy tôn nghiêm. Khi quả bom nổ, âm thanh hoàn toàn biến mất. Đó là khoảng lặng của sự kinh hãi trước thiên nhiên và sức mạnh hủy diệt của con người. Chỉ còn tiếng thở dốc của nhân vật và hình ảnh ngọn lửa cuộn trào như một thực thể sống. Sự im lặng này kéo dài đến mức cực đoan, trước khi một tiếng nổ xé toạc màng nhĩ ập đến. Đây là minh chứng cho tư duy của một nhà phê bình điện ảnh: Nolan biết rằng sự kinh hoàng thực sự không nằm ở tiếng động, mà nằm ở sự chờ đợi. Cảnh quay này định nghĩa lại khái niệm 'spectacle' (cảnh tượng) trong điện ảnh – nó không phải để thỏa mãn thị giác, mà để răn đe linh hồn. Oppenheimer thốt lên câu kinh Bhagavad Gita: 'Giờ đây tôi đã trở thành Thần chết, kẻ phá hủy những thế giới'. Đó không phải là lời khoe khoang, đó là một lời than thân trách phận của một kẻ đã lỡ tay mở chiếc hộp Pandora.

Nửa sau của bộ phim chuyển hướng thành một bộ phim pháp đình (courtroom drama) ngột ngạt. Cuộc điều trần an ninh năm 1954 chống lại Oppenheimer không chỉ là một cuộc truy quét cộng sản đơn thuần; đó là một cuộc hành hình công khai (public lynching) về mặt danh dự. Lewis Strauss, qua diễn xuất xuất thần của Robert Downey Jr., đại diện cho sự đố kỵ và tính toán chính trị hẹp hòi. Bộ phim phơi bày một sự thật cay đắng: Khi nhà khoa học đã hoàn thành nhiệm vụ 'chế tạo vũ khí', họ trở thành những vật cản cho tham vọng quyền lực của các chính trị gia. Oppenheimer bị thẩm vấn về đời tư, về những mối quan hệ thân cộng sản, nhưng thực chất ông đang bị trừng phạt vì đã dám có lương tâm sau khi 'ngón tay đã đặt lên cò súng'. Nolan tài tình trong việc xây dựng sự đối lập giữa không gian mở của Los Alamos và không gian ngột ngạt, chật hẹp của phòng điều trần. Điều này phản ánh sự thu hẹp của tự do tư tưởng và sự bóp nghẹt của nỗi sợ hãi thời Chiến tranh Lạnh.

Oppenheimer không phải là một bộ phim để xem một lần rồi thôi. Nó là một cấu trúc đa tầng đòi hỏi sự chiêm nghiệm sâu sắc. Nolan đã chứng minh rằng điện ảnh đỉnh cao không cần đến những pha hành động cháy nổ vô nghĩa để giữ chân khán giả suốt 3 tiếng đồng hồ. Ông sử dụng nhịp điệu của lời thoại, sự biến chuyển của ánh sáng và sức nặng của những ý tưởng lớn để tạo nên sức hút. Bộ phim là một lời cảnh báo lạnh lùng cho thời đại chúng ta – thời đại của AI và những công nghệ có khả năng thay đổi căn bản sự tồn tại của loài người. Chúng ta có đang lặp lại sai lầm của Oppenheimer? Chúng ta có đang tạo ra những 'vị thần' mà chính mình không thể kiểm soát? 'Oppenheimer' là một bức chân dung bi thảm về một thiên tài bị mắc kẹt giữa lý tưởng và thực tế, giữa khám phá và hủy diệt. Nó khẳng định vị thế của Nolan như một nhà kiến trúc sư vĩ đại của điện ảnh hiện đại.