ジブリの風景～宮崎作品が描いた日本～

Phần đầu của phim dẫn dắt chúng ta đến với những cánh đồng ở Tokorozawa và Sayama Hills – nơi khai sinh ra 'Hàng xóm của tôi là Totoro'. Thành Nagi tôi cho rằng, đây chính là 'mẫu tính' trong phong cảnh của Miyazaki. Không phải ngẫu nhiên mà Miyazaki lại chọn những vùng đất cận đô thị, nơi sự giao thoa giữa con người và thiên nhiên diễn ra quyết liệt nhất. Trong tài liệu này, chúng ta thấy cách Miyazaki quan sát những bụi cây dâu tằm, những con đường mòn phủ đầy lá khô. Đối với ông, phong cảnh không phải là một bức tranh tĩnh, nó là một thực thể hô hấp. Khái niệm 'Satoyama' được bộ phim khắc họa không chỉ là một hệ sinh thái, mà là một thái độ sống. Đó là sự khiêm nhường của con người trước thiên nhiên. Những thước phim tài liệu ghi lại cảnh Miyazaki đi bộ giữa những hàng cây, cách ông chạm tay vào vỏ thân cây xù xì, cho thấy một sự kết nối tâm linh sâu sắc. Đây chính là gốc rễ của mỹ học Ghibli: sự chân thực tuyệt đối trong từng chi tiết nhỏ nhất để tạo nên một ảo ảnh vĩ đại nhất. Phim chỉ ra rằng, để vẽ được một cơn gió, Miyazaki phải hiểu được cách ngọn cỏ nghiêng mình; để vẽ được một khu rừng, ông phải nếm được mùi của đất sau cơn mưa.

Nếu Totoro là sự vỗ về của đất mẹ, thì phân đoạn về đảo Yakushima trong bộ phim tài liệu này lại đưa chúng ta đến với một khía cạnh khác: sự nguyên thủy và đáng sợ của tự nhiên. 'Ghibli no Fuukei' đã làm rất tốt khi đối chiếu những cánh rừng rêu phong nghìn năm tuổi tại Yakushima với những khung hình trong 'Công chúa Mononoke'. Tại đây, phong cảnh mang tính chất 'Thần tính'. Những rễ cây chằng chịt, sương mù dày đặc không chỉ là phông nền cho cuộc chiến giữa con người và thần linh, mà chúng chính là những vị thần. Dưới góc độ phê bình, tôi nhận thấy Miyazaki đã sử dụng sự tĩnh lặng của Yakushima để phản chiếu sự ồn ào và tham lam của nền văn minh công nghiệp. Bộ phim tài liệu vạch trần một sự thật đau lòng: những gì chúng ta thấy trên màn ảnh thực chất là những mảnh ghép ký ức của một thế giới đang dần biến mất. Sự sắc sảo của phim tài liệu nằm ở chỗ nó không chỉ ca ngợi vẻ đẹp, mà còn đưa ra lời cảnh báo. Khi máy quay lướt qua những thảm rêu xanh mướt, người xem cảm nhận được một sự linh thiêng (the sublime) mà triết học phương Tây thường nhắc tới – một vẻ đẹp vừa lộng lẫy vừa khiến con người cảm thấy nhỏ bé đến rợn ngợp.

Một trong những điểm nhấn trí tuệ nhất của bộ phim là việc khám phá nguồn cảm hứng kiến trúc cho 'Spirited Away' (Vùng đất linh hồn). Việc dẫn người xem đến Bảo tàng Kiến trúc Ngoài trời Edo-Tokyo là một lựa chọn đầy dụng ý. Tại sao một nhà tắm công cộng (Sento) lại trở thành trung tâm của một thế giới thần linh? Thành Nagi phân tích rằng: Trong tư duy của Miyazaki, không gian kiến trúc là sự kết tinh của lịch sử và nỗi đau nhân thế. Những tòa nhà cổ, những biển hiệu quảng cáo thời Showa không đơn thuần là vật chất, chúng là 'vật chứa' của ký ức. Phim tài liệu cho thấy Miyazaki đã 'vay mượn' những đường nét của quá khứ để xây dựng nên một mê cung hiện thực huyền ảo. Sự giao thoa giữa các phong cách kiến trúc Nhật Bản truyền thống và các yếu tố phương Tây thời kỳ đầu hiện đại hóa tạo nên một cảm giác 'không thuộc về đâu' (liminal space) – điều làm nên sức hút ma mị của Spirited Away. Bộ phim giúp ta hiểu rằng, phong cảnh trong Ghibli là một sự tái cấu trúc thực tại: ông lấy những mảnh vụn của thế giới thật, nhào nặn chúng qua lăng kính của trí tưởng tượng để tạo ra một thực tại còn 'thật' hơn cả chính nó.

Trong bộ phim tài liệu này, chúng ta được chứng kiến quá trình các họa sĩ nền (background artists) của Ghibli như Kazuo Oga làm việc. Đây là phần nội dung đắt giá nhất đối với những người nghiên cứu kỹ thuật điện ảnh. Ánh sáng trong phim Miyazaki không bao giờ đứng yên. Nó thay đổi theo nhịp thở của thời gian: từ ánh bình minh yếu ớt trên cánh đồng đến ánh hoàng hôn đỏ rực báo hiệu sự hiện diện của ma quỷ. 'Ghibli no Fuukei' đã bóc tách lớp vỏ của màu sắc, cho thấy cách các nghệ sĩ sử dụng bảng màu để điều khiển cảm xúc của khán giả. Màu xanh trong phim Ghibli không chỉ là màu của lá cây, đó là màu của sự sống, của hy vọng và của cả sự u uất. Việc quay phim tài liệu sử dụng các cú máy tĩnh, dài tại các địa danh thực tế đã vô tình tạo ra một sự so sánh thú vị: trong khi đời thực đang bị bê tông hóa, thì thế giới hoạt hình của Miyazaki lại là nơi duy nhất lưu giữ được cái 'hồn' của phong cảnh Nhật Bản. Đó là một nghịch lý nghệ thuật: chúng ta phải tìm đến cái ảo để thấy được cái thực.

'Ghibli no Fuukei ～Miyazaki Sakuhin ga Kita Nihon～' kết thúc nhưng để lại trong lòng người xem một nỗi trống trải đầy suy ngẫm. Nó không chỉ là một bộ phim tài liệu về Ghibli, nó là một cuộc hành hương về nguồn cội. Miyazaki Hayao, thông qua các tác phẩm của mình và qua những gì phim tài liệu này thể hiện, hiện lên như một 'người lưu giữ thời gian'. Ông cố gắng đóng băng những khoảnh khắc đẹp đẽ nhất của phong cảnh Nhật Bản trước khi chúng bị nuốt chửng bởi sự đô thị hóa. Với tư cách là Thành Nagi, tôi khẳng định rằng: Nếu bạn muốn hiểu tại sao phim Ghibli lại có sức mạnh chữa lành, bạn phải hiểu được những phong cảnh đã tạo nên chúng. Phong cảnh không chỉ là nơi chúng ta sống, nó là nơi chúng ta thuộc về. Bộ phim này chính là lời nhắc nhở rằng, đôi khi để bước tiếp vào tương lai, chúng ta cần phải nhìn lại những ngọn cỏ, những dòng suối và những mái nhà cũ – nơi những câu chuyện cổ tích thực sự bắt đầu.