Đất Du Mục

Bộ phim mở đầu bằng một sự thật trần trụi: Sự biến mất của một mã bưu chính. Empire, Nevada – một thị trấn sụp đổ theo đúng nghĩa đen sau khi nhà máy thạch cao đóng cửa. Fern (do Frances McDormand thủ vai) không chỉ mất việc; bà mất đi nơi chốn, mất đi người chồng và mất đi cả một quá khứ gắn liền với một địa danh không còn tồn tại trên bản đồ. Đây chính là điểm khởi đầu cho cuộc giải phẫu của Chloé Zhao về 'Giấc mơ Mỹ'. Trong nhiều thập kỷ, giấc mơ ấy được xây dựng trên những bức tường gạch, những khoản vay trả góp và sự ổn định giả tạo. Khi 'Đất Du Mục' bắt đầu, cái vỏ bọc đó vỡ tan. Fern bước vào chiếc van 'Vanguard' không phải với tư cách một kẻ phiêu lưu lãng mạn như trong các tiểu thuyết của Jack Kerouac, mà là một nạn nhân của hệ thống kinh tế tàn nhẫn. Tuy nhiên, sự sắc sảo của kịch bản nằm ở chỗ nó từ chối biến Fern thành một nạn nhân đáng thương. Bà là một 'người không nhà' (houseless), chứ không phải 'người vô gia cư' (homeless). Sự phân biệt này không chỉ là về ngữ nghĩa, nó là một tuyên ngôn về nhân phẩm. Fern chọn sống trong sự dịch chuyển, chấp nhận những công việc thời vụ tại Amazon hay những khu cắm trại, không phải để tìm kiếm sự giàu có, mà để duy trì sợi dây liên kết cuối cùng với bản ngã độc lập của mình.

Điều làm nên sức nặng ngàn cân cho 'Nomadland' chính là việc Chloé Zhao đưa những con người du mục thực thụ – Linda May, Swankie, và Bob Wells – vào khung hình bên cạnh một diễn viên kỳ cựu như Frances McDormand. Đây là một sự mạo hiểm đầy nghệ thuật. Những câu chuyện họ kể không phải là lời thoại học thuộc lòng; đó là những vết sẹo chưa lành, là những triết lý được đúc kết từ những đêm lạnh giá trên sa mạc. Sự hiện diện của họ tạo ra một hiệu ứng 'Cinema Verite' (Điện ảnh sự thật) mãnh liệt. Khán giả không còn cảm giác mình đang xem một bộ phim đóng thế, mà đang chứng kiến một lát cắt thực tế của nước Mỹ đương đại. Swankie, với câu chuyện về những con chim nhạn và cái chết cận kề, mang lại một chiều kích tâm linh sâu sắc cho bộ phim. Bà không sợ chết, bà chỉ sợ chưa kịp thấy hết vẻ đẹp của thế gian. Chính những nhân vật này đã dạy cho Fern – và cả chúng ta – rằng sự mất mát có thể được chuyển hóa thành một dạng tự do nguyên thủy nhất. Họ là những kẻ 'thất bại' trong mắt xã hội tư bản, nhưng lại là những 'triết gia' trên những cung đường vắng lặng.

Cấu trúc của 'Nomadland' không đi theo lối mòn của sự phát triển nhân vật thông thường. Không có đỉnh điểm, không có sự cứu rỗi đột ngột. Thay vào đó, nó là một chuỗi những khoảnh khắc lặp lại: lái xe, làm việc, gặp gỡ, và chia tay. Câu nói biểu tượng 'I’ll see you down the road' (Hẹn gặp lại trên những cung đường) trở thành một lời cầu nguyện, một sự chấp nhận rằng mọi cuộc hội ngộ đều là tạm thời. Triết lý này thách thức tư duy sở hữu của con người hiện đại. Chúng ta sở hữu nhà cửa, xe cộ, và cả những mối quan hệ. Fern, ngược lại, dần học cách buông bỏ. Ngay cả khi có cơ hội được ở lại trong một ngôi nhà ấm áp với một người đàn ông yêu mình (Dave), bà vẫn chọn rời đi. Hành động này không phải là sự ích kỷ, mà là sự trung thành tuyệt đối với nỗi cô đơn mà bà đã chọn làm bạn đồng hành. Fern nhận ra rằng, sau cái chết của chồng, sự dịch chuyển là cách duy nhất để bà không bị kẹt lại trong hố đen của quá khứ. Con đường không dẫn bà đến một nơi nào mới, nó chỉ giúp bà tiếp tục tồn tại giữa những tàn tích của chính mình.

Dưới ống kính của Joshua James Richards, miền Tây nước Mỹ hiện lên vừa hùng vĩ vừa u buồn. Việc sử dụng ánh sáng tự nhiên, đặc biệt là 'giờ vàng' (magic hour), không chỉ tạo nên vẻ đẹp thị giác mà còn phản chiếu tâm trạng của nhân vật. Những khung hình rộng lớn bao trùm lấy chiếc van nhỏ bé của Fern, nhấn mạnh sự nhỏ bé của con người trước vũ trụ bao la. Không gian trong phim không chỉ là bối cảnh, nó là một thực thể giao tiếp. Từ những rặng núi đá vôi ở Badlands đến những bờ biển sóng vỗ rì rào, mỗi địa danh đều đánh dấu một cột mốc trong quá trình chữa lành của Fern. Âm nhạc của Ludovico Einaudi, với những nốt piano tối giản, len lỏi vào từng khung hình như những giọt mưa rơi trên kính xe. Sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh tạo ra một bầu không khí chiêm nghiệm đặc quánh, buộc khán giả phải chậm lại, phải hít thở và phải cảm nhận nỗi đau một cách trực diện nhất.

Tại sao 'Nomadland' lại quan trọng đến thế? Bởi vì nó dám đối mặt với những câu hỏi hiện sinh mà chúng ta thường né tránh. Trong một thế giới đang quay cuồng với tốc độ và tiêu thụ, bộ phim đặt ra câu hỏi: Ta là ai khi không còn tài sản, không còn địa vị xã hội? Chloé Zhao không đưa ra một câu trả lời dễ dàng. Bà không lãng mạn hóa sự nghèo khổ, cũng không lên án gay gắt thể chế. Bà chỉ đơn giản là quan sát với một sự thấu cảm vô tận. 'Nomadland' là một bản thánh ca cho những người kiên cường, những người tìm thấy sức mạnh trong sự mong manh. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, cuối cùng, tất cả chúng ta đều là những kẻ du mục trong hành trình của chính mình, đi qua những năm tháng ngắn ngủi để tìm kiếm một sự kết nối nào đó trước khi tan biến vào hư vô.