Little Fox

Từ ngàn đời nay, hình tượng con cáo trong văn hóa phương Tây lẫn phương Đông luôn bị đóng khung trong sự xảo quyệt và gian trá. Tuy nhiên, 'Little Fox' đã thực hiện một cuộc lật đổ ngoạn mục về mặt ký hiệu học (semiotics). Nhân vật chính—được ẩn dụ qua hình ảnh chú cáo—không đi săn để chiếm đoạt; cô ấy 'săn' tìm danh tính của chính mình trong một thế giới xám xịt và lạnh lẽo. Đạo diễn đã khéo léo sử dụng lý thuyết về 'Cái nhìn' (The Gaze) của Laura Mulvey nhưng biến tấu nó: khán giả không chỉ nhìn nhân vật, mà bị nhân vật nhìn thấu qua những cú cận cảnh (close-up) xuyên thấu tâm can. Mỗi bước chạy của 'Little Fox' trên màn ảnh là một nhát cắt vào những chuẩn mực xã hội cứng nhắc. Sự phản kháng ở đây không ồn ào bằng súng đạn hay những lời tuyên ngôn hùng hồn, mà nó nằm ở sự im lặng đầy uy lực. Đó là sự im lặng của một sinh vật đang quan sát kẻ thù, chờ đợi thời cơ để bứt phá khỏi chiếc lồng vô hình của định kiến giới và giai cấp. Phim sử dụng cấu trúc vòng lặp để nhấn mạnh rằng, dù chúng ta có cố gắng chạy trốn bao xa, những bản năng gốc rễ vẫn luôn là kim chỉ nam duy nhất dẫn lối về nhà.

Một trong những thành công rực rỡ nhất của 'Little Fox' chính là thiết kế âm thanh (sound design). Trong một tác phẩm mà lời thoại bị lược bỏ tối đa, âm thanh trở thành nhân vật thứ hai điều khiển cảm xúc người xem. Tiếng lá khô xào xạc, tiếng thở dốc kịch tính, và đặc biệt là những quãng lặng mênh mông được sắp đặt có chủ đích. Thành Nagi tôi đặc biệt ấn tượng với cách bộ phim sử dụng âm thanh 'diegetic' (âm thanh trong phim) để tạo ra một không gian ngột ngạt đến mức cực hạn. Nó không phải là một bộ phim để xem, mà là để nghe và để cảm nhận bằng xúc giác. Sự tương phản giữa âm thanh hỗn tạp của đô thị và tiếng động thuần khiết của thiên nhiên hoang dã tạo nên một hố sâu ngăn cách về mặt nhận thức. Nhạc nền (score) của phim không cố gắng thao túng cảm xúc người xem một cách rẻ tiền; thay vào đó, nó len lỏi vào tiềm thức bằng những nốt trầm của cello, gợi lên sự cô độc tột cùng nhưng cũng đầy kiêu hãnh của một kẻ độc hành. Đây chính là đỉnh cao của chủ nghĩa tối giản (minimalism) trong điện ảnh, nơi cái 'không có gì' lại chứa đựng 'tất cả mọi thứ'.

Về mặt thị giác, 'Little Fox' là một bữa tiệc của những bảng màu mang tính tâm trạng (mood board). Đạo diễn hình ảnh (DoP) đã vận dụng triệt để kỹ thuật 'Chiaroscuro'—sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối—để khắc họa sự phân thân trong tâm hồn nhân vật. Những khung hình rộng (wide shots) đặt nhân vật nhỏ bé giữa bối cảnh hùng vĩ nhưng tàn nhẫn, gợi nhắc đến phong cách của Andrei Tarkovsky, nơi con người luôn bị bủa vây bởi các yếu tố tự nhiên như đất, nước và lửa. Màu cam rực cháy của bộ lông cáo (hay mái tóc nhân vật) đối chọi gay gắt với sắc xanh lạnh lẽo của màn đêm và sắc xám của bê tông cốt thép. Đây không chỉ là sự lựa chọn thẩm mỹ đơn thuần, mà là một phép ẩn dụ về sự sống đang thoi thóp giữa một thế giới đang chết dần vì sự vô cảm. Cách sắp đặt bố khung (framing) thường xuyên sử dụng những đường dẫn thẳng tắp, những song sắt hay khung cửa sổ hẹp để tạo ra cảm giác bị giam cầm (claustrophobia), khiến người xem cảm thấy ngột ngạt và khao khát được giải thoát cùng nhân vật.

Càng về cuối, 'Little Fox' càng xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo. Những phân đoạn siêu thực (surrealism) xuất hiện với tần suất dày đặc hơn, phản ánh sự tan rã của thực tại trong tâm trí nhân vật. Có những lúc, khán giả không còn phân biệt được đâu là cuộc đời thực của cô gái và đâu là giấc mơ hoang dã của loài cáo. Sự chuyển đổi này được thực hiện mượt mà thông qua kỹ thuật dựng phim (editing) đầy tính toán, sử dụng những cú chuyển cảnh (match cuts) đầy chất thơ. Phim không cung cấp một lời giải đáp thỏa đáng hay một kết thúc có hậu (happy ending) theo kiểu Hollywood. Thay vào đó, nó để lại một cái kết mở đầy nhức nhối, buộc mỗi cá nhân phải tự tìm thấy 'Little Fox' bên trong mình. Đó là sự thức tỉnh của bản ngã, là sự chấp nhận rằng nỗi đau và sự cô độc chính là chất xúc tác để con người đạt đến sự tự do thực sự. Bộ phim là một lời nhắc nhở rằng, trong thế giới hiện đại đầy rẫy những mặt nạ, việc sống thật với bản năng của mình chính là một hành động cách mạng quả cảm nhất.

Nhìn chung, 'Little Fox' không dành cho số đông khán giả tìm kiếm sự giải trí thuần túy. Nó là một thử thách về mặt trí tuệ và cảm xúc. Tác phẩm này đòi hỏi một sự kiên nhẫn nhất định, một tâm thế sẵn sàng để bị 'tổn thương' bởi những thông điệp mà nó truyền tải. Với tư cách là một nhà phê bình, tôi đánh giá cao sự dũng cảm của ê-kíp làm phim khi dám khước từ những công thức thành công an toàn để kiến tạo nên một ngôn ngữ điện ảnh riêng biệt. 'Little Fox' có đầy đủ các yếu tố để trở thành một tác phẩm 'cult classic' (phim kinh điển có nhóm khán giả trung thành) trong tương lai. Nó là minh chứng cho việc điện ảnh vẫn còn khả năng gây sững sờ, vẫn còn khả năng chạm đến những ngóc ngách sâu thẳm nhất của linh hồn con người mà không cần đến những lời gào thét. Đây là một bài ca dành cho những kẻ đứng bên lề, cho những tâm hồn không chịu khuất phục, và cho tất cả những 'chú cáo nhỏ' đang loay hoay tìm đường về với bản chất nguyên thủy của mình.