Người Vợ Cuối Cùng

Điểm rực rỡ nhất, và cũng dễ nhận thấy nhất ở 'Người Vợ Cuối Cùng', chính là ngôn ngữ hình ảnh. Victor Vũ đã nâng tầm bối cảnh làng quê Bắc Bộ thế kỷ 19 lên một chuẩn mực mới về điện ảnh. Tuy nhiên, thay vì chỉ là phông nền tĩnh, thiết kế bối cảnh trong phim đóng vai trò như một tác nhân bóp nghẹt nhân vật. Phủ quan huyện được hiện lên như một mê cung của những quy tắc, với những dãy hành lang gỗ đen bóng, ánh sáng le lói qua kẽ lá và những bức rèm rủ nặng nề. Ở đây, đạo diễn sử dụng sự tương phản cực hạn. Bên ngoài là thiên nhiên vùng cao (quay tại Bình Liêu) hùng vĩ, bao la với những thảm cỏ xanh mướt, tượng trưng cho sự tự do và tình yêu thuở ban sơ của Linh và Nhân. Bên trong là không gian phủ chúa ngột ngạt, nơi ánh sáng bị kiểm soát chặt chẽ bởi các khung cửa, ám chỉ sự giam cầm về tư tưởng. Cách sắp đặt 'mise-en-scène' của Victor Vũ cho thấy một sự tính toán kỹ lưỡng: Linh luôn được đặt trong những khung hình có bố cục đối xứng nhưng bị đóng khung bởi các cột gỗ hoặc cửa sổ, tạo cảm giác cô chỉ là một món đồ trang trí đắt tiền nhưng không có tiếng nói. Việc sử dụng trang phục với bảng màu trầm mặc cho tầng lớp cai trị và những bộ áo dài mộc mạc cho Linh thuở đầu thể hiện rõ rệt sự phân hóa giai cấp vốn là gông xiềng chính của toàn bộ cốt truyện.

Cốt lõi của 'Người Vợ Cuối Cùng' là cuộc đấu tranh âm thầm nhưng tàn khốc của Linh - người vợ lẽ thứ ba. Phim không ngại chạm vào những vấn đề cốt tử của xã hội phong kiến: nghĩa vụ sinh con nối dõi và sự rẻ rúng của phụ nữ khi không thể thực hiện 'thiên chức' đó. Nhân vật Linh, qua diễn xuất của Kaity Nguyễn, là hiện thân cho sự chuyển giao từ một tâm hồn thuần khiết sang một người phụ nữ bị tha hóa bởi nỗi đau. Sự chèn ép từ bà cả (Kim Oanh) và bà hai (Đinh Ngọc Diệp) không chỉ đơn thuần là mâu thuẫn gia đình thường thấy trong các bộ phim 'gia đấu' (drama tranh giành quyền lực), mà nó phản ánh một hệ thống vận hành dựa trên sự sợ hãi. Quyền lực của người đàn ông – Quan huyện – được củng cố bằng việc kiểm soát cơ thể và khả năng sinh sản của phụ nữ. Linh không được coi là một con người; cô là một giải pháp cho sự bế tắc của dòng tộc. Chính sự bế tắc này đã đẩy cô về phía Nhân - người yêu cũ. Cuộc ngoại tình trong phim, dưới góc nhìn của Thành Nagi, không phải là sự phản bội đạo đức, mà là một hành vi phản kháng chính trị chống lại trật tự phong kiến. Đó là khoảnh khắc duy nhất Linh được làm chủ chính mình, dù cái giá phải trả là vô cùng đắt đỏ.

Dựa trên một tiểu thuyết có yếu tố trinh thám tâm linh (Hồ Oán Hận), Victor Vũ đã tiết chế chất kinh dị để tập trung vào tâm lý. Tuy nhiên, cấu trúc của phim vẫn mang dáng dấp của một vở bi kịch cổ điển với ba hồi rõ rệt: Sự cam chịu - Sự thức tỉnh - Và sự trả giá. Điểm yếu chí mạng của kịch bản nằm ở việc đôi khi quá sa đà vào tính lãng mạn hóa. Những phân cảnh tình tứ giữa Linh và Nhân dù được quay rất đẹp, đôi khi lại làm loãng đi nhịp điệu căng thẳng của những âm mưu trong phủ huyện. Sự xuất hiện của các thám tử (do Quốc Huy thủ vai) ở nửa sau bộ phim tạo ra một làn gió mới, đẩy phim vào hướng giải quyết các nút thắt. Tuy nhiên, sự kết nối giữa các yếu tố này đôi khi còn khiên cưỡng. Người xem có cảm giác như đang xem hai bộ phim khác nhau: một nửa là phim tâm lý diễm tình, một nửa là phim hình sự phá án. Dẫu vậy, không thể phủ định rằng Victor Vũ đã rất khéo léo trong việc xây dựng bầu không khí 'noir' (đen tối) trong một bối cảnh cổ trang, nơi những bí mật được chôn giấu dưới đáy hồ không chỉ là cái xác người, mà còn là lương tri của cả một bộ máy cầm quyền.

Một nhà nghiên cứu điện ảnh luôn chú trọng đến những gì nhân vật 'không nói'. Trong 'Người Vợ Cuối Cùng', sức nặng nằm ở những khoảng lặng. Ánh mắt của Linh khi nhìn đứa con gái nhỏ, cái cúi đầu nhẫn nhục trước bà cả, hay sự run rẩy khi đối diện với Quan huyện – tất cả tạo nên một lớp biểu cảm dày đặc hơn bất kỳ lời thoại nào. Kaity Nguyễn đã chứng minh mình không chỉ là 'ngọc nữ' của những phim thanh xuân, mà còn có khả năng xử lý những vai diễn có chiều sâu nội tâm phức tạp. Phim cũng đặt ra câu hỏi về đạo đức: Liệu người ta có thể tìm thấy hạnh phúc trên nền tảng của sự dối lừa? Nhân vật Nhân (Thuận Nguyễn) tuy có phần lép vế về mặt xây dựng chiều sâu so với Linh, nhưng lại là chất xúc tác cần thiết để đẩy nhân vật nữ chính đến giới hạn của sự chịu đựng. Đoạn kết của phim là một sự lựa chọn táo bạo, nó không mang tính giải trí đơn thuần mà để lại một dư vị đắng chát, buộc khán giả phải suy ngẫm về sự công bằng của định mệnh và cái giá của sự tự do.

So với các tác phẩm cùng thể loại tại Việt Nam, 'Người Vợ Cuối Cùng' đứng ở một đẳng cấp khác về kỹ thuật sản xuất. Từ khâu phục trang (được đầu tư nghiên cứu kỹ lưỡng về áo ngũ thân, nón ba tầm) đến âm nhạc (sử dụng những âm hưởng dân gian đương đại) đều cho thấy một sự nghiêm túc tuyệt đối. Tuy nhiên, để thực sự trở thành một kiệt tác, phim cần một kịch bản thoát ly hẳn khỏi những khuôn mẫu của tiểu thuyết ngôn tình. Victor Vũ đã làm rất tốt việc 'phục dựng' quá khứ, nhưng việc 'diễn giải' quá khứ đó dưới góc nhìn hiện đại đôi khi còn hơi an toàn. Tuy nhiên, với tư cách là một nhà phê bình, tôi đánh giá cao nỗ lực của ekip trong việc đưa những vấn đề xã hội nhức nhối vào một bộ phim thương mại có mức đầu tư lớn. Đây không chỉ là một câu chuyện tình, đây là một bản cáo trạng về sự mục nát của hệ thống quan liêu và những luật tục hà khắc đã từng bóp nghẹt quyền sống của con người.