Mùa Len Trâu

Để hiểu được 'Mùa len trâu', trước tiên ta phải hiểu về cốt tủy của văn chương Sơn Nam. Sơn Nam viết về miền Tây không phải bằng sự quan sát hời hợt của một lữ khách, mà bằng sự thấu cảm của một người thuộc về từng thớ đất, ngọn cỏ. Tuy nhiên, khi chuyển thể lên màn ảnh, Nguyễn Võ Nghiêm Minh đã thực hiện một bước đi táo bạo: ông không nỗ lực minh họa lại chữ nghĩa của Sơn Nam một cách cứng nhắc. Thay vào đó, ông dùng điện ảnh để tái cấu trúc lại không gian tinh thần của tác phẩm. Bối cảnh đầu thế kỷ 20 hiện lên không phải như một hoài niệm màu hồng, mà là một vùng đất hoang sơ, khắc nghiệt đến tận cùng. Sự chuyển dịch từ ngôn từ sang hình ảnh trong 'Mùa len trâu' là một cuộc giải phóng về mặt cảm giác. Đạo diễn đã lọc bỏ những chi tiết rườm rà để tập trung vào 'không gian' và 'thời gian' – hai yếu tố then chốt tạo nên sức nặng cho phim. Những bước chân trâu dẫm lên bùn nhão, tiếng nước vỗ vào mạn thuyền, hay cái nhìn trống rỗng của nhân vật Kìm trước biển nước mênh mông... tất cả tạo nên một thứ ngôn ngữ điện ảnh thuần khiết, nơi 'cái tĩnh' nói lên nhiều điều hơn 'cái động'.

Trong 'Mùa len trâu', nước là nhân vật trung tâm, chi phối toàn bộ cấu trúc tự sự. Nước không chỉ là bối cảnh mùa lụt đặc trưng của đồng bằng sông Cửu Long, mà nước là một biểu tượng đa tầng. Ở đó, nước mang đến sự sống bằng cách tưới mát đồng cỏ, nhưng nước cũng chính là kẻ hủy diệt, nuốt chửng những xác người không có đất chôn. Trường đoạn Kìm và cha mình phải tìm cách xử lý xác chết giữa mùa nước nổi là một trong những phân cảnh ám ảnh và mang tính triết lý nhất của điện ảnh Việt. Khi mặt đất bị xóa sổ bởi làn nước đục ngầu, người chết không có nơi an nghỉ, họ phải bị dìm xuống đáy nước bằng những tảng đá nặng, hoặc treo lơ lửng trong một sự tồn tại mấp mé giữa âm và dương. Đây là một sự ẩn dụ sắc sảo về phận người: chúng ta từ nước mà ra, và cuối cùng lại tan biến vào nước. Nước ở đây còn đại diện cho sự lãng quên. Những ký ức, những cuộc đời cứ thế bị cuốn trôi theo dòng chảy đại ngàn, chỉ còn lại những thế hệ sau tiếp nối cái nghiệp 'len trâu' như một định mệnh không thể chối từ. Đạo diễn đã khai thác triệt để tính lưỡng diện của nước để xây dựng nên một không khí phim vừa thơ mộng, vừa rùng mình, nơi ranh giới giữa sự tồn tại và hư vô mỏng manh như một sợi tóc.

Nhân vật Kìm là trục dọc để khán giả bám vào trong hành trình khám phá thế giới của 'Mùa len trâu'. Từ một cậu bé ngây thơ, Kìm buộc phải dấn thân vào cuộc 'len trâu' – một cuộc di cư tìm cỏ đầy bạo liệt – để rồi từ đó, tâm hồn anh bị va đập, sứt mẻ và cuối cùng là định hình lại. Mùa len trâu không chỉ là mùa đưa trâu đi tìm cỏ, đó là mùa của sự trưởng thành bằng máu và nước mắt. Kìm học cách đối mặt với cái chết của cha, học cách sinh tồn giữa những kẻ chăn trâu đầy bản năng, và học cả cách chấp nhận những góc tối trong chính bản thân mình. Sự biến chuyển của Kìm từ một người đứng ngoài quan sát đến khi trở thành một phần của cái vòng xoáy nghiệt ngã ấy được khắc họa rất tinh tế. Anh không trở thành một anh hùng, anh chỉ trở thành một 'người đàn ông' theo cách đau đớn nhất: chấp nhận sự cô độc và gánh vác cái nghiệp của cha ông. Ánh mắt của Kìm ở cuối phim, khi nhìn đứa con mình lại tiếp tục bước lên thuyền, là một cái nhìn đầy ám ảnh – nó vừa là sự chấp nhận, vừa là một tiếng thở dài cho một vòng lặp bất tận của kiếp người.

Về mặt phong cách, 'Mùa len trâu' tiệm cận với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Magical Realism). Những hình ảnh xác người trôi nổi, những con trâu lừng lững giữa biển nước, hay những buổi lễ cúng vái giữa đồng hoang tạo nên một bầu không khí tâm linh đậm đặc. Nguyễn Võ Nghiêm Minh không lạm dụng kỹ xảo, ông dùng chính thực tại để tạo ra sự huyền ảo. Mỹ học của phim nằm ở sự thô mộc: màu của bùn đất, màu của da người sạm nắng, màu xám xịt của bầu trời mùa mưa. Mỗi khung hình đều được tính toán kỹ lưỡng về bố cục, gợi nhắc đến những bức họa của các bậc thầy cổ điển nhưng lại mang hơi thở nồng nàn của đất phương Nam. Sự đối lập giữa cái bao la của thiên nhiên và cái nhỏ bé của con người được đẩy lên cực hạn thông qua các góc máy toàn cảnh (extreme long shots). Con người trong phim không làm chủ thiên nhiên; họ chỉ là những sinh thể đang nỗ lực 'thích nghi' và 'nương tựa' vào nó. Chính cái thái độ khiêm nhường trước tạo hóa này đã tạo nên sức mạnh nhân văn sâu sắc cho tác phẩm.

Nhìn từ góc độ nghiên cứu văn hóa, 'Mùa len trâu' là một hồ sơ quý giá về một lối sống đã dần biến mất. Nghề 'len trâu' ngày nay chỉ còn trong ký ức hoặc những trang sách của Sơn Nam, nhưng qua bộ phim, nó hiện lên sống động và đầy sức nặng. Đó không chỉ là một công việc, đó là một tập tục, một nền văn minh của nước. Phim đặt ra câu hỏi về sự đứt gãy: Khi xã hội tiến lên, khi những con đập mọc lên và nước không còn tràn đồng như trước, những giá trị tinh thần gắn liền với nó sẽ đi về đâu? Nguyễn Võ Nghiêm Minh không đưa ra câu trả lời trực tiếp, ông để khán giả tự cảm nhận thông qua nhịp phim chậm rãi, như nhịp chèo khua trên nước. 'Mùa len trâu' vì thế vượt ra khỏi khuôn khổ của một bộ phim giải trí để trở thành một di sản điện ảnh, một lời nhắc nhở về gốc rễ và những giá trị nguyên bản của con người trước những biến động của thời gian.