Đào, Phở và Piano

Tên phim đã tóm gọn toàn bộ ý đồ nghệ thuật của Phi Tiến Sơn: Đào, Phở và Piano. Đây không đơn thuần là những vật thể, chúng là những 'vật tổ' của văn hóa Hà thành. Cành đào Nhật Tân rực rỡ giữa phố phường tan hoang là biểu tượng của sức sống mãnh liệt và hy vọng về một mùa xuân độc lập. Bát phở nóng hổi, nghi ngút khói giữa chiến hào là đại diện cho sự phong lưu, cái thú ăn chơi thanh tao không thể bị dập tắt bởi bom đạn. Và tiếng đàn Piano vang lên từ ngôi biệt thự đổ nát là tiếng lòng của tầng lớp trí thức, tiểu tư sản Hà Nội – những người chọn ở lại để bảo vệ cái đẹp, bảo vệ linh hồn của thành phố. Phim đã khéo léo đan cài ba biểu tượng này thành một sợi dây liên kết vô hình, kết nối những con người ở các tầng lớp xã hội khác nhau: từ anh dân quân Văn Dân cục mịch nhưng chân thành, đến nàng tiểu thư Thục Hương thanh lịch, ông họa sĩ già đi tìm sự vĩnh cửu trong nghệ thuật, và cả đôi vợ chồng bán phở với triết lý sống bình dị. Sự va chạm giữa cái thô tháp của chiến tranh và sự tinh tế của các biểu tượng này tạo nên một hiệu ứng tương phản thị giác và cảm xúc mạnh mẽ, khiến người xem nhận ra rằng: người Hà Nội không chỉ chiến đấu để tồn tại, họ chiến đấu để bảo vệ một lối sống.

Điểm ấn tượng nhất về mặt sản xuất chính là bối cảnh. Việc dựng lại một khu phố cổ Hà Nội năm 1946 trên diện tích lớn tại Đại Lải là một quyết định dũng cảm và đầy tốn kém, nhưng nó đã mang lại thành quả xứng đáng. Khu phố cổ trong phim không chỉ là phông nền; nó là một thực thể sống, một nhân vật câm lặng chứng kiến những bi kịch và hy vọng. Những bức tường rêu phong đổ nát, những toa tàu điện nằm chổng chơ, những chướng ngại vật dựng bằng bàn ghế gỗ quý tộc... tất cả tạo nên một không gian đặc quánh không khí thời đại. Đạo diễn đã sử dụng ánh sáng và màu sắc để khắc họa sự đối lập: sắc xám lạnh lẽo của đống đổ nát, của quân phục viễn chinh Pháp tương phản với sắc hồng ấm áp của cành đào và ánh nến trong căn phòng của Thục Hương. Tuy nhiên, dưới góc nhìn phê bình khắt khe, đôi khi sự sắp đặt bối cảnh vẫn còn mang hơi hướng của sân khấu kịch, thiếu đi một chút sự 'bụi bặm' tự nhiên của hiện thực đời đời. Nhưng xét trong khuôn khổ một bộ phim theo đuổi chủ nghĩa lãng mạn sử thi, sự 'sạch sẽ' có chủ đích này lại giúp tôn vinh tính biểu tượng hơn là tính tả thực.

Câu chuyện của Văn Dân và Thục Hương không phải là một tình yêu sướt mướt kiểu ngôn tình hiện đại. Đó là tình yêu của những người đã sẵn sàng cho cái chết. Sự dấn thân của Văn Dân – băng qua làn đạn để mang về một cành đào cho người yêu – nghe có vẻ 'phi lý' nếu nhìn bằng con mắt thực dụng, nhưng lại hoàn toàn hợp lý trong hệ quy chiếu lãng mạn kháng chiến. Ở đây, cành đào không chỉ là quà tặng, nó là lời thề nguyền. Các nhân vật phụ như ông họa sĩ (Trần Lực), cha xứ (Trung Hiếu) hay vợ chồng ông bán phở (Anh Tuấn - Nguyệt Hằng) đều mang trong mình những triết lý riêng về lòng yêu nước. Họ không hô khẩu hiệu. Lòng yêu nước của họ nằm ở cách ông họa sĩ say mê vẽ bức tranh cuối cùng, ở cách ông bán phở chăm chút từng thìa nước dùng dù cái chết có thể đến bất cứ lúc nào. Đặc biệt, nhân vật ông họa sĩ già là một điểm sáng, thể hiện nỗi ám ảnh của người nghệ sĩ trước cái đẹp và sự hủy diệt – một mô-típ kinh điển nhưng luôn hiệu quả trong điện ảnh nghệ thuật.

Về mặt nhịp điệu, 'Đào, Phở và Piano' giống như một bản sonata có những đoạn cao trào dữ dội đan xen với những khoảng lặng chiêm nghiệm. Cách kể chuyện phi tuyến tính ở một số đoạn giúp tăng tính kịch tính, dù đôi khi có thể làm người xem phổ thông cảm thấy hơi bối rối. Âm nhạc đóng vai trò sống còn trong việc điều dẫn cảm xúc. Những giai điệu Piano cổ điển vang lên giữa tiếng nổ chát chúa tạo nên một sự hòa quyện đầy nhức nhối. Tuy nhiên, điểm yếu cố hữu của phim nhà nước đôi khi vẫn lộ ra ở những đoạn hội thoại còn hơi kịch, thiếu tính đời thường. Một số cảnh hành động kỹ xảo (CGI) dù đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn chưa thực sự mượt mà so với tiêu chuẩn quốc tế. Dẫu vậy, những hạn chế kỹ thuật đó không làm mờ đi được cái tâm và cái tầm của đạo diễn trong việc xây dựng một thế giới hình ảnh giàu sức gợi.

Sự thành công của 'Đào, Phở và Piano' là một lời nhắc nhở rằng khán giả Việt, đặc biệt là thế hệ trẻ, không hề quay lưng với lịch sử. Họ chỉ quay lưng với những cách kể chuyện cũ kỹ, xơ cứng. Bộ phim đã chạm được vào mạch ngầm tự tôn dân tộc thông qua một cách tiếp cận thẩm mỹ mới: đẹp và buồn. Nó chứng minh rằng dòng phim 'đặt hàng' hoàn toàn có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật có sức sống độc lập nếu được đầu tư đúng mức về tư duy sáng tạo thay vì chỉ tập trung vào tuyên truyền thô ráp. Đây là một cột mốc quan trọng, mở đường cho những thảo luận về việc làm thế nào để điện ảnh lịch sử Việt Nam thoát khỏi bóng tối của những định kiến và vươn mình trở thành một dòng phim có khả năng cạnh tranh về mặt giá trị văn hóa lẫn doanh thu.