Mộ Đom Đóm

Bộ phim mở đầu bằng cái chết – một sự thật trần trụi và không thể cứu vãn. 'Ngày 21 tháng 9 năm 1945, đó là ngày tôi chết.' Tiếng nói của Seita vang lên trong bóng tối của ga tàu Sannomiya, giữa những xác người mồ côi bị gạt sang lề của một đất nước vừa bại trận. Bằng cách tiết lộ kết thúc ngay từ phút đầu tiên, Takahata đã tước bỏ đi sự hồi hộp thông thường của khán giả. Chúng ta không xem để biết họ có sống sót hay không; chúng ta xem để hiểu tại sao họ phải chết. Cấu trúc kể chuyện hồi tưởng này biến toàn bộ bộ phim thành một ký ức của một hồn ma, một vòng lặp vĩnh cửu của nỗi đau và sự hối tiếc. Ánh sáng đỏ rực bao trùm lên linh hồn Seita và Setsuko không phải là ánh sáng của thiên đường, mà là biểu tượng của những quả bom cháy, của máu và của một quá khứ không thể siêu thoát. Đây là một thủ pháp điện ảnh đỉnh cao, buộc người xem phải đối diện với sự vô vọng ngay từ đầu, để rồi mỗi nụ cười của Setsuko trong phim đều trở nên nhói lòng vì chúng ta biết đó là những khoảnh khắc cuối cùng của một sinh mạng sắp tàn.

Nhiều người đổ lỗi cho người cô họ vì sự ích kỷ và lạnh lùng, nhưng dưới góc độ phê bình xã hội, tôi muốn xoáy sâu vào nhân vật Seita. Seita không chỉ là một nạn nhân; cậu là đại diện cho một thế hệ bị đầu độc bởi chủ nghĩa dân tộc cực đoan và lòng tự trọng mù quáng. Khi người cô mắng nhiếc hai anh em là 'những kẻ ăn bám' trong khi đất nước đang gồng mình cho chiến tranh, đó là tiếng nói khắc nghiệt của thực tế. Thay vì nhẫn nhịn để bảo vệ em gái, Seita chọn cách rời đi. Quyết định rút lui vào hang đá của Seita là một hành động lãng mạn hóa sự tự do, nhưng lại là một sai lầm chết người trong thực tế sinh tồn. Cậu cố gắng tạo ra một 'thế giới riêng' cho Setsuko – một thế giới có đom đóm, có kẹo sakuma drops và tiếng cười – nhưng thế giới ấy hoàn toàn tách biệt khỏi mạng lưới hỗ trợ xã hội (dù là tối thiểu). Sự kiêu hãnh của con trai một sĩ quan Hải quân không cho phép cậu khom lưng, và chính sự cứng nhắc đó đã gián tiếp dẫn đến cái chết từ từ của Setsuko do suy dinh dưỡng. Takahata đã cực kỳ sắc sảo khi xây dựng Seita như một nhân vật phức tạp: vừa đáng thương trong tình yêu thương em, vừa đáng trách trong sự thiếu trưởng thành về mặt nhận thức sinh tồn.

Hình tượng đom đóm trong phim mang đa tầng nghĩa. Ở tầng nghĩa trực quan, chúng là ánh sáng duy nhất soi sáng bóng tối của hang đá, mang lại niềm vui ngắn ngủi cho Setsuko. Nhưng ở tầng nghĩa biểu tượng, đom đóm chính là những quả bom cháy B-29 từ trên trời rơi xuống – đẹp đẽ một cách chết chóc. Đom đóm cũng tượng trưng cho linh hồn của những đứa trẻ chết trẻ (kamikaze của thiên nhiên), những sinh vật có vòng đời ngắn ngủi, tỏa sáng rực rỡ rồi lịm tắt. Câu hỏi của Setsuko khi chôn cất những con đom đóm: 'Tại sao đom đóm phải chết sớm như vậy?' thực chất là một câu hỏi hiện sinh dành cho chính số phận của hai anh em. Sự tương đồng giữa những đốm sáng lập loè và những tia lửa từ đống xác thiêu tạo nên một sự đối lập rợn người. Trong phim, đom đóm không đại diện cho hy vọng; chúng đại diện cho sự mong manh của sự sống trong một thời đại mà giá trị con người bị hạ thấp xuống mức tro bụi.

Mộ Đom Đóm là bản cáo trạng đanh thép về sự phi nhân hóa trong chiến tranh. Sự thờ ơ không chỉ đến từ người cô họ, mà còn từ ông bác sĩ khám bệnh cho Setsuko bằng thái độ dửng dưng, từ người nông dân từ chối bán gạo, và từ những người lạ mặt trong ga tàu. Chiến tranh đã phá hủy cấu trúc 'ngôi làng' của người Nhật, nơi sự tương trợ được thay thế bằng bản năng chiếm hữu và ích kỷ. Khi tiếng loa thông báo Nhật Bản đầu hàng vang lên, Seita bàng hoàng không phải vì đất nước thua trận, mà vì niềm tin vào sức mạnh của người cha hải quân đã sụp đổ hoàn toàn. Cảnh tượng những người dân trở về nhà sau chiến tranh, bật radio nghe nhạc cổ điển và dọn dẹp nhà cửa như chưa từng có chuyện gì xảy ra, trong khi Setsuko đang chết dần trong hang đá, là một sự tương phản tàn nhẫn về mặt giai cấp và số phận. Xã hội đã tiến lên, nhưng họ đã bỏ lại những 'phế phẩm' của chiến tranh phía sau.