Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối

Điểm rùng mình đầu tiên khi xem 'Địa đạo' chính là cách bộ phim định nghĩa lại không gian. Trong điện ảnh truyền thống, không gian thường là nền cho nhân vật. Ở đây, địa đạo là một nhân vật phản diện, đồng thời là một người mẹ bao bọc. Những thước phim cận cảnh, đôi khi là cực cận (extreme close-up) làm nổi bật sự chật hẹp đến mức phi lý. Ánh sáng trong phim được xử lý một cách tàn nhẫn: nó hiếm hoi, yếu ớt và luôn bị đe dọa bởi bóng tối đặc quánh. Nhà làm phim đã sử dụng kỹ thuật quay phim cầm tay (handheld camera) để tạo ra sự rung chấn không ngừng, khiến khán giả cảm nhận được hơi thở gấp gáp, mùi của đất ẩm và cả nỗi sợ hãi nguyên thủy trước bóng tối. Đội du kích 21 người không chỉ chiến đấu với quân đội Mỹ; họ chiến đấu với sự thiếu hụt oxy, với sự ăn mòn của bóng tối lên thị giác và tâm trí. Đây là một cuộc chiến của địa chất, nơi con người phải hóa thân thành đất đá để bảo vệ những bí mật cốt tử của dân tộc.

Cấu trúc kịch bản tập trung vào nhóm du kích 21 người khi họ phải đối mặt với chiến dịch 'tìm và diệt' quy mô lớn. Tuy nhiên, thay vì sa đà vào những trận đánh quy ước hoành tráng, phim chọn lối khai thác 'giật gân tâm lý' (psychological thriller). Sứ mệnh bảo vệ nhóm thông tin tình báo chiến lược trở thành một tảng đá đè nặng lên vai mỗi thành viên. Ở đây, ta thấy sự phân rã và gắn kết của cái tôi cá nhân trong cái ta tập thể. Mỗi nhân vật trong đội 21 người được khắc họa với một diện mạo tâm linh riêng biệt: có người sợ hãi nhưng vẫn bước tới, có người kiên định đến mức khắc khổ. Đỉnh điểm của kịch tính không nằm ở tiếng súng, mà ở những khoảnh khắc im lặng chết chóc dưới lòng đất khi quân thù đi ngay trên đầu. Đó là sự tra tấn của thính giác. Bộ phim đặt ra câu hỏi hiện sinh: Giá trị của một cá nhân là gì trước vận mệnh của một quốc gia? Khi họ sẵn sàng tan biến vào bóng tối để một 'nguồn tin' được sống sót, đó là lúc chủ nghĩa anh hùng thoát ly khỏi những khẩu hiệu sáo rỗng để trở thành một sự thật trần trụi, đau đớn nhưng lộng lẫy.

Tựa đề phim là một nghịch lý đầy chất thơ. Mặt trời thường đại diện cho sự phơi bày, cho sự sống công khai. Nhưng trong địa đạo, mặt trời là một ý niệm. Nhà đạo diễn đã cài cắm những ẩn dụ về ánh sáng rất tinh tế: một kẽ hở nhỏ nơi ánh sáng xuyên qua lớp đất, một ngọn đèn dầu leo lắt, hay chính là ánh mắt rực lửa của người đội trưởng. Sự đối lập giữa công nghệ chiến tranh tối tân của đối phương (máy dò, chất độc hóa học, bom napan) và sự thô sơ của địa đạo tạo nên một sự tương phản mang tính sử thi. Quân đội Mỹ đại diện cho sức mạnh của 'nhân tạo', còn đội du kích đại diện cho sức mạnh của 'tự nhiên' và 'bản năng'. 'Mặt trời' ở đây chính là tinh thần dân tộc đã được chưng cất đến mức tinh khiết nhất. Phim không ngại phô bày những mất mát – máu đổ xuống đất không phải để bi lụy, mà để nuôi dưỡng niềm tin rằng ngày mai mặt trời sẽ thực sự mọc trên mặt đất tự do.

Nếu các bộ phim chiến tranh trước đây của Việt Nam thường mang đậm tính sử thi lãng mạn, thì 'Địa đạo' đã mạnh dạn dấn thân vào chủ nghĩa hiện thực khốc liệt (gritty realism). Có những phân cảnh bạo liệt, những xác thân bị giày xéo bởi bom đạn được đặc tả không né tránh. Điều này không phải để câu khách bằng bạo lực, mà để thiết lập một hệ quy chiếu về giá trị của hòa bình. Tuy nhiên, chất thơ vẫn len lỏi trong những khung hình tĩnh, trong những đoạn đối thoại ngắn gọn nhưng đầy sức nặng về gia đình, về tình yêu đôi lứa bị nén chặt dưới hầm hào. Sự kết hợp này gợi nhớ đến phong cách của những bậc thầy như Andrei Tarkovsky trong 'Ivan's Childhood' – nơi chiến tranh được nhìn qua lăng kính của sự mất mát vẻ đẹp. 'Địa đạo' đã thành công trong việc tạo ra một trải nghiệm điện ảnh đa giác quan, nơi khán giả không chỉ xem mà là 'sống' cùng nhân vật trong suốt thời lượng bộ phim.

Khép lại bộ phim, dư âm lớn nhất không phải là thắng hay bại, mà là sự ngưỡng vọng trước sức chịu đựng của con người. Năm 1967 là một năm dài, và 21 con người ấy là đại diện cho hàng triệu người khác đã chọn bóng tối để làm nên ánh sáng cho dân tộc. Bộ phim là một lời nhắc nhở sắc sảo về cội nguồn trong bối cảnh xã hội hiện đại đang dần quên lãng những giá trị nền tảng. Nó khẳng định rằng: ngay cả trong những không gian ngột ngạt nhất, tối tăm nhất, nếu chúng ta có một mục đích đủ lớn, chúng ta sẽ tự tạo ra mặt trời của riêng mình. Đây không chỉ là một tác phẩm điện ảnh xuất sắc, mà là một tài liệu văn hóa quan trọng, định nghĩa lại cách chúng ta nhìn nhận về quá khứ và cách chúng ta xây dựng bản sắc trong tương lai.