Mùi Phở

Để hiểu được 'Mùi Phở', trước hết phải hiểu được cách bộ phim xây dựng hệ thống ký hiệu học xung quanh nồi nước dùng. Trong phim, nồi nước phở không chỉ là một thực thể vật lý; nó là một 'archive' (kho lưu trữ) sống. Những cú quay macro (cận cảnh cực đại) vào bề mặt nước dùng, nơi những váng mỡ li ti nhảy múa như những thiên hà nhỏ, không đơn thuần là để phô diễn kỹ thuật. Đó là sự tôn vinh tính kiên nhẫn. Đạo diễn đã dành hẳn 10 phút đầu phim chỉ để đặc tả quá trình ninh xương – một sự thách thức lòng kiên nhẫn của khán giả hiện đại vốn đã quen với nhịp độ TikTok. Nước dùng trong phim được chia thành hai giai đoạn: Giai đoạn 'đục' của sự khởi đầu đầy hỗn loạn và giai đoạn 'trong' của sự thấu thị. Đây là một ẩn dụ sắc sảo cho hành trình của nhân vật chính – một người thợ già đang cố gắng gạn lọc những tạp chất của cuộc đời mình để để lại một di sản tinh khiết nhất cho hậu thế. Sự tinh túy của bát phở không nằm ở những gì được thêm vào, mà ở những gì được gạn bỏ đi. Về mặt học thuật, đây là sự vận dụng triệt để tư duy 'Less is More' của kiến trúc vào điện ảnh, nơi khoảng trống và sự trong trẻo tạo nên sức nặng của cảm xúc.

Một trong những điểm rực rỡ nhất mà tôi phải phân tích chính là cách sử dụng ánh sáng. Phim không sử dụng ánh sáng phẳng của các chương trình ẩm thực. Thay vào đó, nó trung thành với phong cách Chiaroscuro (tương phản sáng tối) gợi nhớ đến các bức họa của Caravaggio. Gian bếp trong 'Mùi Phở' là một thánh đường của bóng tối, nơi chỉ có những luồng sáng vàng vọt xuyên qua kẽ lá, soi rọi những làn khói bốc lên từ nồi nước dùng khổng lồ. Khói trong phim này có một 'character arc' (tuyến nhân vật) riêng. Lúc đầu, khói mỏng manh, tượng trưng cho những ký ức mơ hồ. Khi mâu thuẫn gia đình lên đỉnh điểm, khói trở nên đặc quánh, che lấp gương mặt các nhân vật, tạo ra một sự ngột ngạt của những điều không thể nói ra. Đạo diễn đã thành công trong việc 'thị giác hóa' khứu giác. Khán giả không ngửi thấy mùi, nhưng thông qua cách ánh sáng bám lấy những hạt hơi nước li ti, chúng ta có thể cảm nhận được cái nóng, vị béo nồng của tủy bò và hương thơm thanh tao của quế chi hồi hương. Đây là một đỉnh cao của việc sử dụng hình ảnh để kích thích các giác quan phụ trợ.

Dưới lớp vỏ của một bộ phim nghệ thuật, 'Mùi Phở' chứa đựng một tuyên ngôn chính trị và xã hội gay gắt. Nhân vật người con trai trở về từ nước ngoài với ý định 'quy trình hóa' bát phở của cha mình, biến nó thành một chuỗi cửa hàng tiện lợi, là đại diện cho sự xâm lăng của chủ nghĩa tư bản muộn (late capitalism) vào các giá trị truyền thống. Sự đối đầu giữa hai cha con không chỉ là khoảng cách thế hệ, mà là sự va chạm giữa hai hệ giá trị: Một bên là sự thâm trầm, cá nhân hóa (mỗi bát phở là một tác phẩm độc bản) và một bên là sự đồng nhất, hiệu quả (mọi bát phở đều như nhau). Phim không ngần ngại chỉ trích sự hời hợt của xã hội đương đại khi chúng ta tiêu thụ văn hóa như một loại thức ăn nhanh. Cảnh quay người cha đổ bỏ cả nồi nước dùng khi phát hiện con trai lén cho thêm chất điều vị công nghiệp là một trong những khoảnh khắc điện ảnh mạnh mẽ nhất năm nay. Nó không chỉ là sự giận dữ; đó là tiếng thét của một nghệ sĩ trước sự hoen ố của nghệ thuật.

Hệ thống âm thanh (Soundscape) của 'Mùi Phở' xứng đáng được đưa vào giáo trình giảng dạy tại các học viện điện ảnh. Phim cực kỳ tiết chế âm nhạc (scoring). Thay vào đó, đạo diễn sử dụng âm thanh thực địa (diegetic sound) làm nhạc nền chính. Tiếng dao băm hành trên thớt gỗ tạo ra một nhịp điệu staccato đầy ám ảnh. Tiếng nước sôi sùng sục âm ỉ như tiếng lòng của nhân vật. Đặc biệt, tiếng 'húp' phở được xử lý một cách đầy trân trọng. Trong văn hóa Á Đông, tiếng húp đôi khi bị coi là khiếm nhã, nhưng trong phim, nó là âm thanh của sự công nhận, là sự giao thoa cuối cùng giữa người nấu và người thưởng thức. Đó là một thứ âm thanh 'thô' nhưng 'thật', phá tan cái tĩnh lặng đến nghẹt thở của những mâu thuẫn gia đình. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, suy cho cùng, mọi triết lý cao siêu đều phải quay về với sự thỏa mãn cơ bản nhất của con người.

Nhịp dựng (Pacing) của 'Mùi Phở' có thể sẽ gây khó khăn cho những ai ưa thích sự kịch tính. Phim di chuyển với tốc độ của một người đi bộ trong màn sương. Những cú shot kéo dài (long takes) ép buộc người xem phải quan sát kỹ từng chi tiết nhỏ nhất trên gương mặt diễn viên hay sự chuyển động của những cọng phở trong bát. Tuy nhiên, chính sự chậm rãi này tạo ra một không gian chiêm nghiệm cần thiết. Nó cho phép khán giả 'thở' cùng nhân vật. Việc biên tập không dựa trên sự nối tiếp của hành động (continuity of action) mà dựa trên sự nối tiếp của cảm xúc (continuity of feeling). Mỗi lần chuyển cảnh đều mang lại cảm giác như chúng ta vừa lật sang một trang sách cũ, đầy bụi bặm nhưng quý giá.