Khát Vọng Nhịp Điệu

Ngay từ những khung hình đầu tiên, Chazelle đã thiết lập một bầu không khí ngột ngạt. Tiếng trống dồn dập trong bóng tối của Andrew không mang lại cảm giác thư thái của nghệ thuật, mà gợi lên nhịp tim của một kẻ đang cận kề cái chết hoặc một binh sĩ đang chuẩn bị ra trận. Trong 'Whiplash', Jazz không phải là sự ngẫu hứng tự do (improvisation) thường thấy, mà là một kỷ luật thép, một tôn giáo cực đoan nơi sai sót một phần nghìn giây cũng được coi là một tội ác chống lại cái đẹp. Terence Fletcher xuất hiện như một vị thần bóng tối, một kẻ hành hình nhân danh nghệ thuật. Phương pháp của ông ta không phải là giáo dục, mà là bẻ gãy. Ông ta bẻ gãy lòng tự trọng, bẻ gãy các mối quan hệ xã hội và bẻ gãy chính cơ thể của học trò để xem liệu từ những mảnh vụn đó, một 'Charlie Parker' mới có thể trỗi dậy hay không. Triết lý của Fletcher dựa trên một giả định tàn nhẫn: 'Không có hai từ nào trong tiếng Anh độc hại hơn từ Tốt lắm (Good job)'. Đối với Fletcher, sự hài lòng là kẻ thù của sự vĩ đại. Chính tư duy này biến Shaffer Conservatory từ một ngôi trường âm nhạc danh giá thành một trại huấn luyện khắc nghiệt, nơi Andrew Neyman tình nguyện dấn thân vào con đường tự hủy diệt để đổi lấy một vị trí trong ngôi đền huyền thoại.

Hành trình của Andrew là một đường cong đi xuống về mặt nhân tính nhưng lại đi lên về mặt kỹ năng. Ban đầu, chúng ta thấy một chàng trai trẻ có chút rụt rè, biết hẹn hò và có mối quan hệ ấm áp với cha mình. Nhưng dưới sự tác động của 'phóng xạ' mang tên Fletcher, Andrew dần biến đổi. Cậu ta cắt đứt với bạn gái vì coi cô là vật cản, cậu ta hạ thấp người cha - một nhà văn thất bại - để khẳng định sự thượng đẳng của mình thông qua âm nhạc. Ánh mắt của Miles Teller trong phim thay đổi một cách kinh ngạc: từ sự khao khát được công nhận chuyển sang một sự cuồng tín lạnh lùng. Cảnh phim Andrew tập luyện đến mức máu chảy ròng ròng trên dùi trống, rồi ngâm tay vào xô nước đá đã nhuốm màu đỏ thẫm là một ẩn dụ mạnh mẽ cho sự hy sinh tận cùng. Ở đây, âm nhạc không còn là phương tiện để giao tiếp hay biểu đạt cảm xúc, mà là một thứ ma túy, một liều thuốc độc mà Andrew sẵn sàng uống cạn để chứng minh rằng mình không 'tầm thường'. Sự cô độc của Andrew trong phim không phải là sự cô độc của một nghệ sĩ lãng mạn, mà là sự cô độc của một vận động viên đấu trường La Mã, nơi kẻ duy nhất anh ta phải đánh bại chính là giới hạn của bản thân mình.

J.K. Simmons đã tạo ra một trong những nhân vật phản diện đáng nhớ nhất lịch sử điện ảnh. Fletcher không cần súng đạn; vũ khí của ông ta là ngôn từ, là những cái tát tàn nhẫn và một sự thấu thị tâm lý khủng khiếp để đánh vào điểm yếu nhất của mỗi cá nhân. Fletcher đại diện cho một câu hỏi đạo đức nhức nhối: Liệu mục đích có biện minh cho phương tiện? Nếu phương pháp của ông ta tạo ra được một thiên tài cho thế giới, liệu sự tàn bạo đó có được tha thứ? Chazelle không đưa ra câu trả lời dễ dàng. Fletcher là một kẻ lạm dụng, một kẻ bắt nạt, nhưng ông ta cũng là người duy nhất nhìn thấy tiềm năng thực sự của Andrew – và quan trọng hơn, là người duy nhất sẵn sàng đẩy Andrew đến tận cùng giới hạn để khai phá tiềm năng đó. Mối quan hệ giữa họ là một kiểu 'Stockholm Syndrome' trong nghệ thuật, nơi nạn nhân bắt đầu yêu kẻ hành hạ mình vì tin rằng chỉ có kẻ đó mới hiểu được giá trị của mình. Sự tàn nhẫn của Fletcher không phát xuất từ sự căm ghét, mà từ một tình yêu cực đoan đối với âm nhạc, một thứ tình yêu đã bị biến dạng đến mức không còn nhân tính.

Về mặt kỹ thuật, 'Whiplash' là một chiến công của biên tập phim Tom Cross. Nhịp điệu của bộ phim được cắt gọt chính xác như một bản nhạc jazz phức tạp. Những cú cắt nhanh (fast cuts) theo nhịp trống, những cú zoom đột ngột vào mồ hôi, vào những ngón tay rướm máu, vào ánh mắt hung bạo của Fletcher tạo ra một trải nghiệm điện ảnh có tính vật lý cực cao. Khán giả không chỉ xem phim, mà còn cảm nhận được áp lực không khí, tiếng gầm thét của những nhạc cụ đồng và sự căng thẳng tột độ trong từng phân cảnh diễn tập. Màu sắc của phim thiên về tông vàng hổ phách ấm áp nhưng lại mang cảm giác ngột ngạt của những tầng hầm không cửa sổ, tạo nên một không gian kín đặc, nơi chỉ có Andrew, Fletcher và âm nhạc tồn tại. Đây là minh chứng cho việc điện ảnh có thể sử dụng hình ảnh để mô phỏng âm thanh một cách tuyệt vời như thế nào. Mỗi khung hình đều có 'nhịp' riêng của nó, đẩy nhịp tim của khán giả lên cao trào cùng với nhân vật.

Đoạn kết của 'Whiplash' là một trong những phân cảnh gây tranh cãi và ám ảnh nhất. Trong hơn mười phút cuối, âm nhạc hoàn toàn làm chủ. Andrew quay lại sân khấu, không phải để tuân lệnh Fletcher, mà để cướp quyền kiểm soát. Trong khoảnh khắc đó, Andrew đã vượt qua Fletcher, không phải bằng cách phục tùng mà bằng cách trở thành một 'con quái vật' vĩ đại hơn cả người thầy của mình. Khi họ nhìn nhau ở nốt nhạc cuối cùng, đó là một khoảnh khắc của sự thấu hiểu kinh hoàng: Fletcher mỉm cười vì ông ta đã thành công trong việc tạo ra một 'Charlie Parker', còn Andrew đã đạt được sự vĩ đại nhưng cái giá phải trả chính là toàn bộ nhân tính còn sót lại. Nhiều người coi đây là một chiến thắng rực rỡ, nhưng đối với tôi – một người phê bình – đó là một bi kịch. Andrew đã chiến thắng trong âm nhạc, nhưng đã thua trong cuộc đời. Anh ta đã trở thành một phần của bộ máy tàn bạo mà anh ta từng sợ hãi. Đó không phải là một kết thúc có hậu; đó là một tiếng thét dài kết thúc trong sự tĩnh lặng đáng sợ của đỉnh cao cô độc.