Chuyện tử tế

Bộ phim bắt đầu không phải bằng những hình ảnh tráng lệ, mà bằng hơi thở tàn của một người nghệ sĩ: Đồng Xuân Thuyết. Lời trăng trối của ông – yêu cầu Trần Văn Thủy hãy làm một bộ phim về sự tử tế – không chỉ là một lời nhờ vả cá nhân, mà là một mệnh lệnh đạo đức. Trong bối cảnh xã hội Việt Nam những năm 80, khi nền kinh tế bao cấp đang tiến tới những giới hạn cuối cùng của nó, sự tử tế dường như trở thành một khái niệm xa xỉ, bị vùi lấp dưới gánh nặng cơm áo và những khẩu hiệu sáo rỗng. Trần Văn Thủy đã cầm máy quay với tâm thế của một người thực hiện di nguyện, nhưng chính ông cũng không ngờ mình đang khai quật một vết thương sâu hoắm trong lòng xã hội. Sự tử tế ở đây không được hiểu theo nghĩa từ thiện bề nổi, mà là sự chân thật giữa người với người. Phim đặt ra một câu hỏi hiện sinh tàn khốc: Tại sao trong một xã hội luôn tôn vinh những giá trị cao đẹp, con người lại đối xử với nhau một cách tàn nhẫn đến thế? Đạo diễn đã dùng chính cái chết của bạn mình để mở đầu cho một cuộc truy vấn về sự sống, biến bộ phim thành một tấm gương soi rọi vào những góc tối mà người ta thường cố tình quay lưng đi.

Thành công lớn nhất của 'Chuyện tử tế' nằm ở nghệ thuật tương phản. Trần Văn Thủy đã cực kỳ sắc sảo khi đặt những bảng khẩu hiệu tuyên truyền rực rỡ bên cạnh những thân phận lầm than. Hình ảnh những người phụ nữ gồng gánh, những đứa trẻ nhặt rác, và đặc biệt là phân cảnh tại trại phong Quỳnh Lập, đã tạo nên một cú sốc thị giác và cảm xúc. Tại sao những con người đang đau đớn nhất, bị gạt ra lề xã hội nhất, lại chính là những người hiểu về sự tử tế sâu sắc nhất? Sự đối lập này không chỉ là một thủ pháp điện ảnh, nó là một sự mỉa mai trí tuệ đối với thực trạng xã hội lúc bấy giờ. Đạo diễn chất vấn: Tử tế với ai? Tử tế để làm gì? Khi cái bụng còn đói, khi lòng tin bị xói mòn bởi những lời nói dối ngọt ngào, thì sự tử tế trở thành một cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội. Những thước phim về những người nông dân nghèo khổ nhưng sẵn sàng chia sẻ chút khoai sắn ít ỏi đã vả thẳng vào mặt những kẻ luôn miệng nói về đạo đức nhưng sống trong sự ích kỷ hẹp hòi. Trần Văn Thủy không ngần ngại phơi bày sự tha hóa của một bộ phận cán bộ, những người đã biến quyền lực thành công cụ để chà đạp lên sự tử tế của đồng loại.

Một trong những điểm nhấn trí tuệ nhất của bộ phim là việc đưa vào câu nói của Karl Marx: 'Chỉ có súc vật mới có thể quay lưng lại với nỗi đau khổ của đồng loại và chăm chút riêng cho bộ da của mình.' Việc sử dụng một biểu tượng tư tưởng lớn để phê phán chính thực trạng của một xã hội đang xây dựng theo lý tưởng đó là một bước đi đầy dũng cảm và sắc lẹm của Trần Văn Thủy. Nó cho thấy sự tử tế không có biên giới chính trị, nó thuộc về bản chất nhân tính. Thành Nagi cho rằng, đây chính là 'cú đấm' trực diện vào sự vô cảm đang len lỏi trong xã hội. Bộ phim lập luận rằng, nếu chúng ta thấy đau khổ mà không đau, thấy bất công mà không lên tiếng, thì chúng ta đang dần đánh mất đi cái tư cách làm người. Sự tử tế, vì vậy, không phải là một hành động ban ơn, mà là một sự nỗ lực không ngừng nghỉ để không trở thành 'súc vật'. Những thước phim về những người làm nghề hốt rác, những người lao động chân tay cực nhọc được đạo diễn trân trọng đưa lên khung hình như những vị thánh của đời thường, đối lập hoàn toàn với vẻ đạo mạo giả tạo của những kẻ tự nhận là 'tử tế'.

Không có gì ngạc nhiên khi 'Chuyện tử tế' bị cấm chiếu ngay sau khi hoàn thành. Nó quá thật, quá đau, và quá 'nguy hiểm' đối với những người muốn duy trì một vẻ ngoài hào nhoáng giả tạo. Cuộc hành trình của bộ phim từ ngăn kéo bị niêm phong đến khi được ra mắt công chúng là một câu chuyện huyền thoại trong lịch sử điện ảnh Việt Nam. Nó minh chứng cho một điều: Sự thật có thể bị trì hoãn, nhưng không thể bị tiêu diệt. Khi bộ phim được công chiếu trong không khí của thời kỳ Đổi mới, nó đã bùng nổ như một quả bom. Người ta xếp hàng dài để xem, để khóc, và để thấy mình trong đó. Trần Văn Thủy đã chứng minh rằng, người nghệ sĩ chân chính phải là người cầm dao mổ, dám rạch vào những khối u của xã hội để mong tìm thấy sự chữa lành. Bộ phim không đưa ra giải pháp, nó chỉ đưa ra câu hỏi. Và chính việc dám hỏi đã là một hành động tử tế cao thượng nhất mà người đạo diễn có thể làm cho đồng bào mình.

Nhìn lại 'Chuyện tử tế' sau gần 4 thập kỷ, tôi – Thành Nagi – vẫn cảm thấy rùng mình vì tính thời đại của nó. Chúng ta của ngày hôm nay có lẽ đã no đủ hơn, nhà cao cửa rộng hơn, nhưng liệu chúng ta có tử tế hơn? Trong một thế giới của mạng xã hội, nơi sự tử tế đôi khi được đo bằng số 'like' và những chiến dịch làm màu, thông điệp của Trần Văn Thủy vẫn còn nguyên giá trị cảnh tỉnh. Sự tử tế thực sự vẫn nằm ở những góc khuất, trong sự thấu cảm âm thầm giữa người với người. Bộ phim nhắc nhở chúng ta rằng, sự tử tế không cần loa phóng thanh, nó cần một trái tim biết rung động trước nỗi đau của kẻ khác. Khi xem lại những gương mặt khắc khổ trong phim, tôi tự hỏi liệu chúng ta có đang quay lưng lại với những 'nỗi đau đồng loại' hiện đại để chăm chút cho 'bộ da' kỹ thuật số của mình hay không? 'Chuyện tử tế' vẫn đứng đó, như một đài quan sát đạo đức, nhắc nhở mỗi thế hệ về giá trị cốt lõi của việc làm người.