Xích lô

Kịch bản của 'Xích lô' không vận hành theo cấu trúc ba hồi truyền thống của Hollywood mà đi theo một logic cảm xúc phi tuyến tính, đầy tính biểu tượng. Thành nhận thấy nhịp phim của Trần Anh Hùng giống như một cơn sốt mê sảng: có những lúc chậm rãi đến nghẹt thở trong những con hẻm nhỏ hẹp, nhưng cũng có lúc bùng nổ, hỗn loạn như dòng xe cộ trên đường phố Sài Gòn những năm 90. Câu chuyện về anh thanh niên lái xích lô (do Lê Văn Lộc thủ vai) bị mất phương tiện sinh nhai và bị cuốn vào vòng xoáy tội phạm chỉ là cái khung xương. Phần thịt của kịch bản nằm ở những khoảng lặng giữa các biến cố. Trần Anh Hùng đã rất táo bạo khi lược bỏ nhiều lời thoại giải thích, buộc người xem phải 'đọc' nhân vật qua hành động và sự im lặng. Nhịp phim được điều phối một cách bậc thầy, tạo ra một cảm giác bất an thường trực. Mỗi phân cảnh đều như một mảnh ghép của một bức tranh trừu tượng lớn hơn, nơi mà ranh giới giữa thực tại và ảo giác dần bị xóa nhòa. Sự xuất hiện của nhân vật Nhà thơ (Lương Triều Vỹ) mang đến một lớp cắt triết học sâu sắc cho kịch bản. Anh ta không chỉ là một tên trùm băng đảng; anh ta là hiện thân của sự bế tắc trí thức, một linh hồn tự hủy hoại mình bằng sự trầm mặc và những dòng thơ u uất. Thành đánh giá cao cách kịch bản xây dựng những tình huống trớ trêu: khi sự thuần khiết bị vấy bẩn bằng sơn xanh, khi máu hòa cùng nước, tạo nên một chuỗi các sự kiện vừa tàn bạo vừa đẹp đẽ một cách kỳ lạ. Đây là một kịch bản không nhằm mục đích kể một câu chuyện có hậu, mà để khắc họa một quá trình tan rã của nhân tính.

Trong thế giới của 'Xích lô', Trần Anh Hùng sử dụng Color Theory (Lý thuyết màu sắc) như một thứ ngôn ngữ biểu đạt tối cao. Màu xanh dương (blue) xuất hiện xuyên suốt như một định mệnh nghiệt ngã. Chiếc xích lô màu xanh, những thùng sơn xanh dội lên người cậu bé – đó không chỉ là màu sắc, đó là sự đánh dấu của sự chiếm hữu và tha hóa. Với Thành, hình ảnh cậu xích lô nằm co quắp trong vũng sơn xanh là một trong những mise-en-scène đắt giá nhất lịch sử điện ảnh Việt Nam. Nó tượng trưng cho việc bản ngã bị bóp nghẹt và định hình lại bởi bàn tay của tội ác. Bên cạnh đó, hình ảnh con cá vàng, những giọt máu cam, hay chiếc máy bay trực thăng đồ chơi đều mang những tầng nghĩa ẩn dụ (Subtext) cực kỳ sâu sắc. Con cá vàng bé nhỏ trong chậu thủy tinh hay trong miệng nhân vật gợi lên sự mong manh của sự sống trong một môi trường ngột ngạt. Bạo lực trong phim không bao giờ là vô nghĩa; nó luôn gắn liền với một sự chuyển đổi tâm lý. Sự im lặng của Nhà thơ đối lập với tiếng ồn ào của phố thị tạo nên một hố ngăn cách về giai cấp và nhận thức. Thông điệp ngầm mà Thành nhận ra là sự tuần hoàn của cái ác: bạo lực sinh ra bạo lực, và sự nghèo đói là chất xúc tác hoàn hảo cho sự tàn độc. Bộ phim không đưa ra giải pháp, nó chỉ phơi bày một hiện thực trần trụi rằng: trong một xã hội mà giá trị con người được đo bằng khả năng sinh tồn, thì sự ngây thơ chính là một cái tội. Những hình ảnh lặp đi lặp lại về việc rửa sạch – rửa xe, rửa xác, rửa vết thương – cho thấy một khát vọng thanh tẩy không bao giờ đạt được của các nhân vật.

Về mặt kỹ thuật, 'Xích lô' là một chuẩn mực của Cinematography. Tay máy của Benoît Delhomme đã bắt trọn một Sài Gòn vừa rực rỡ vừa bẩn thỉu, vừa mênh mông vừa chật hẹp. Việc sử dụng những cú máy quay cầm tay (handheld camera) bám theo nhân vật trong các con hẻm tạo ra cảm giác Claustrophobia (hội chứng sợ không gian hẹp) cực kỳ hiệu quả, khiến người xem như bị giam cầm cùng nhân vật trong định mệnh của họ. Thành đặc biệt ấn tượng với cách sắp đặt ánh sáng: những mảng tối sâu thẳm xen lẫn ánh đèn neon nhấp nháy tạo nên một không khí Film Noir đầy mê hoặc giữa lòng nhiệt đới. Sự tương phản giữa sự sang trọng u uất trong căn nhà của Nhà thơ và sự nhếch nhác của những bãi rác, lò mổ lợn tạo nên một cú sốc thị giác mạnh mẽ. Âm thanh trong phim cũng là một điểm nhấn không thể bỏ qua. Việc đưa bài hát 'Creep' của Radiohead vào một phân cảnh bạo lực là một lựa chọn thiên tài. Nó không chỉ phản ánh tâm trạng 'kẻ lạc loài' của nhân vật mà còn tạo ra một sự cộng hưởng cảm xúc mãnh liệt với khán giả toàn cầu. Tiếng động hiện trường – tiếng động cơ xích lô, tiếng dao băm thịt, tiếng mưa rơi – được khuếch đại để tạo nên một bản giao hưởng của sự hỗn loạn. Mỗi khung hình trong 'Xích lô' đều có thể đứng độc lập như một bức ảnh nghệ thuật, minh chứng cho sự tỉ mỉ trong khâu Storyboarding của Trần Anh Hùng. Đây là minh chứng cho việc điện ảnh có thể đạt đến trình độ của hội họa và âm nhạc khi được nhào nặn bởi những bàn tay tài hoa.

Ra đời vào giữa thập niên 90, 'Xích lô' phản ánh một giai đoạn cực kỳ nhạy cảm của xã hội Việt Nam hậu Đổi Mới. Đó là lúc những giá trị cũ đang lung lay và những giá trị mới (thường là sự thực dụng và chủ nghĩa tiêu thụ) chưa được định hình rõ ràng. Sài Gòn trong phim không phải là hòn ngọc Viễn Đông hoa lệ trong các tấm postcard, mà là một sinh thể đang quằn quại trong cơn đau tăng trưởng. Thành thấy được trong phim sự tương phản gay gắt giữa tầng lớp lao động nghèo khổ và những băng nhóm tội phạm mới nổi – những kẻ đại diện cho mặt tối của quá trình đô thị hóa. Chiếc xích lô, một biểu tượng của quá khứ, dần trở nên lạc lõng và bị vùi dập bởi những cỗ máy công nghiệp và sự tàn nhẫn của đồng tiền. Bộ phim cũng chạm đến những góc khuất của sự suy đồi đạo đức: sự bán rẻ thân xác, sự phản bội lòng tin và sự thờ ơ của đám đông. Tác động văn hóa của 'Xích lô' là rất lớn, nó thách thức cách nhìn truyền thống của khán giả trong nước về điện ảnh hiện thực, đồng thời mở ra một cửa sổ cho thế giới nhìn vào tâm thế của người Việt thời kỳ đó – một tâm thế đầy lo âu nhưng cũng đầy sức sống mãnh liệt. Dù từng gây tranh cãi về cách khắc họa bạo lực, nhưng không ai có thể phủ nhận rằng 'Xích lô' đã ghi lại một lát cắt lịch sử quan trọng về mặt cảm thức xã hội, nơi con người phải đấu tranh từng giờ để không bị nghiền nát bởi bánh xe của số phận và thời đại.

Hành trình của cậu bé lái xích lô là một bi kịch của sự thụ động. Thành quan sát thấy cậu không chủ động chọn con đường tội ác; chính hoàn cảnh đã đẩy cậu vào, và sự thiếu hụt bản lĩnh đã giữ cậu lại. Đây là một nhân vật 'trống rỗng', một tấm gương phản chiếu những gì tồi tệ nhất của môi trường xung quanh. Sự biến đổi từ một chàng trai hiền lành, yêu gia đình thành một kẻ điên cuồng bôi sơn lên mặt và ăn cá sống là một quá trình phân rã nhân cách đầy đau đớn. Ngược lại, nhân vật Nhà thơ của Lương Triều Vỹ lại là một thực thể đã mục rỗng từ bên trong. Anh ta chọn cái chết như một sự giải thoát duy nhất khỏi sự trống rỗng hiện sinh. Sự kết nối giữa hai nhân vật này – một người đang bắt đầu mất đi sự ngây thơ và một người đã mất đi tất cả lý do để sống – tạo nên trục cảm xúc chính của phim. Nhân vật người chị (Trần Nữ Yên Khê) lại đại diện cho sự hy sinh mù quáng và vẻ đẹp bị chà đạp. Cô là nhịp cầu mong manh nối giữa cái thiện và cái ác, nhưng chính cô cũng bị cuốn trôi trong dòng thác của bạo lực. Kết thúc phim, khi chiếc xích lô lại lăn bánh, Thành không thấy đó là một sự khởi đầu mới hy vọng. Đó là một vòng lặp (loop). Những đứa trẻ vẫn sẽ lớn lên, những chiếc xích lô vẫn sẽ bị đánh cắp, và sự tha hóa sẽ lại bắt đầu một chu kỳ mới. Đó chính là cái kết tàn nhẫn nhất mà một đạo diễn có thể dành cho nhân vật của mình: sự trở lại của trạng thái bình thường trong một thế giới đã mất đi sự trong trắng.