Sài Gòn Nhật Thực

Othello Khánh bước vào địa hạt của Nguyễn Du với tâm thế của một người muốn 'giải phóng' nàng Kiều khỏi những rào cản của thời đại cũ. Ông đặt nàng vào giữa lòng Sài Gòn của thế kỷ 21 – nơi những ánh đèn neon, những studio quay phim và những tham vọng phù hoa ngự trị. Trong lý thuyết phê bình, việc chuyển thể (adaptation) luôn cho phép sự sáng tạo vô biên, nhưng sự sáng tạo trong 'Sài Gòn Nhật Thực' lại mang một mùi vị của sự 'exoticism' (ngoại lai hóa). Đạo diễn dường như đang nhìn Sài Gòn và Truyện Kiều qua lăng kính của một du khách phương Tây: tò mò, hào hứng nhưng thiếu đi sự thấu thị. Việc biến Kiều thành một nữ diễn viên trẻ dấn thân vào giới showbiz để cứu gia đình khỏi nợ nần là một motif không tồi, nhưng cách triển khai lại đầy rẫy những lỗ hổng logic và sự gượng ép về mặt tâm lý. Chúng ta thấy một Sài Gòn được tô vẽ quá mức, một Sài Gòn không có thực, nơi mà mọi thứ đều sạch sẽ, sang trọng một cách giả tạo, làm mất đi cái chất 'đời' vốn là linh hồn của nguyên tác. Đây không phải là sự phục hưng một giá trị cổ điển; đây là một nỗ lực áp đặt một khuôn mẫu điện ảnh Hollywood hạng B lên một cấu trúc văn học tinh xảo.

Nhân vật Kiều của Trương Ngọc Ánh là trung tâm của mọi sự tranh cãi. Trong nguyên tác, Kiều là biểu tượng của sự tài hoa bạc mệnh, của một linh hồn bị vò xé bởi định mệnh và hiếu nghĩa. Ở 'Sài Gòn Nhật Thực', Kiều trở thành một con rối trong một kịch bản thiếu chiều sâu. Sự đau khổ của nàng không được xây dựng từ nội tại mà đến từ những tình tiết kịch tính rẻ tiền. Các mối quan hệ với Kim (Dustin Nguyễn) hay Hải (Johnny Trí Nguyễn) thiếu hẳn sự gắn kết về mặt cảm xúc. Người xem không cảm nhận được tình yêu khắc cốt ghi tâm của Kim-Kiều, cũng chẳng thấy được sự hào sảng, phóng khoáng của một Từ Hải hiện đại trong nhân vật Hải. Đáng nói hơn, vai diễn Madam Tú của Như Quỳnh – một nỗ lực tái hiện Tú Bà – lại trở nên kịch rắm và xa lạ. Sự thất bại lớn nhất ở đây là việc tước bỏ đi 'chất thơ'. Truyện Kiều sống mãi nhờ ngôn ngữ, nhờ nhịp điệu. Khi đưa lên phim, Othello Khánh đã thay thế nhịp điệu đó bằng những đoạn đối thoại ngô nghê, mang đậm âm hưởng dịch thuật từ tiếng Anh sang tiếng Việt một cách sống sượng. Nhân vật nói chuyện như thể họ đang đọc một cuốn tiểu thuyết ngôn tình rẻ tiền được chuyển ngữ vụng về, khiến mọi nỗ lực biểu cảm của diễn viên trở nên vô nghĩa.

Nếu có một điểm cộng cần được thừa nhận một cách công tâm, đó chính là phần nhìn của bộ phim. 'Sài Gòn Nhật Thực' sở hữu những khung hình được trau chuốt kỹ lưỡng, màu sắc rực rỡ và góc máy mang đậm tính sắp đặt. Quay phim (Cinematography) đã cố gắng tạo ra một không gian điện ảnh bóng bẩy, phô diễn vẻ đẹp của một Sài Gòn năng động và hào nhoáng. Tuy nhiên, sự rực rỡ này lại chính là 'con dao hai lưỡi'. Nó quá đẹp đến mức tách rời khỏi nỗi đau của nhân vật. Khi Kiều bị đẩy vào con đường bán thân, không gian xung quanh nàng vẫn đẹp một cách vô cảm. Sự đối lập này không tạo ra hiệu ứng mỉa mai (irony) như đạo diễn mong đợi, mà trái lại, nó tạo ra một sự đứt gãy về cảm xúc. Người xem thấy mình đang xem một video âm nhạc (MV) kéo dài hơn 100 phút hơn là một bộ phim điện ảnh có sức nặng. Các cảnh quay hành lang, những căn biệt thự xa hoa hay phòng studio đều toát lên vẻ thượng lưu giả tạo, phản ánh cái nhìn duy mỹ cực đoan của nhà làm phim. Ở đây, hình ảnh không còn phục vụ nội dung; hình ảnh đang cố gắng khỏa lấp sự trống rỗng của kịch bản, nhưng tiếc thay, nó chỉ làm nổi bật thêm sự rỗng tuếch đó.

Nhìn vào dàn diễn viên, chúng ta thấy một 'Dream Team' của điện ảnh Việt thời bấy giờ: Trương Ngọc Ánh, Dustin Nguyễn, Johnny Trí Nguyễn, Như Quỳnh. Họ là những nghệ sĩ thực thụ, nhưng trong 'Sài Gòn Nhật Thực', họ giống như những quân cờ bị đặt sai vị trí. Dustin Nguyễn với vẻ ngoài phong trần, lịch lãm lại phải gánh một vai Kim yếu ớt, nhạt nhòa. Johnny Trí Nguyễn – người sau này làm nên chuyện với 'Dòng máu anh hùng' – lại bị đóng khung trong một vai diễn thiếu đất diễn và động cơ mơ hồ. Sự thất bại này không nằm ở kỹ năng diễn xuất của họ mà nằm ở sự thiếu định hướng của đạo diễn. Othello Khánh đã cố gắng tạo ra một sản phẩm 'lai' (hybrid) – nửa Việt, nửa Tây, nửa cổ điển, nửa hiện đại. Kết quả là một thực thể lai căng, không thuộc về đâu. Nó không chạm được đến trái tim của khán giả Việt vì quá xa lạ với văn hóa bản địa, và nó cũng không thuyết phục được khán giả quốc tế vì sự hời hợt trong cách kể chuyện. Bộ phim như một nhật thực thực thụ: nó che khuất đi vẻ đẹp vốn có của nguyên tác và để lại một khoảng tối của sự hụt hẫng.