O Auto da Compadecida

Trung tâm của tác phẩm là João Grilo, một nhân vật được đúc kết từ truyền thống văn học dân gian Cordel. Trong thế giới của Nagi, João không phải là một kẻ tội đồ theo nghĩa đạo đức hẹp hòi; anh ta là một 'trickster' (kẻ lừa lọc thần thoại) tiêu biểu. Trong một xã hội nơi cấu trúc quyền lực bị lũng đoạn bởi những gã làm bánh giàu có, những linh mục hám lợi và những gã cảnh sát quan liêu, sự trung thực trở thành một món hàng xa xỉ mà kẻ nghèo không thể chi trả. João Grilo sử dụng sự gian xảo không phải để tích trữ tài sản, mà để 'thương lượng' với sự tồn tại. Mỗi lời nói dối của anh ta là một phản phản ứng trước một hệ thống bất công. Đây chính là điểm mà Suassuna và Arraes gặp nhau: họ tôn vinh trí tuệ của kẻ nghèo (Yellow Wisdom). Sự kết hợp giữa João (trí tuệ) và Chicó (trái tim và sự mơ mộng) tạo nên một cặp bài trùng mang tính biểu tượng, nhắc nhở chúng ta về Don Quixote và Sancho Panza, nhưng được tái sinh trong cái nắng cháy da người của vùng Caatinga.

Bộ phim thực hiện một cuộc giải phẫu tàn nhẫn nhưng đầy hóm hỉnh đối với Giáo hội Công giáo. Thông qua các nhân vật Linh mục và Giám mục, 'O Auto da Compadecida' phơi bày sự đạo đức giả khi tôn giáo bị biến thành công cụ phục vụ giai cấp thống trị. Cảnh tượng tang lễ cho con chó của vợ gã làm bánh là một đỉnh cao của trào phúng. Tại đây, đồng tiền xóa nhòa ranh giới giữa linh thiêng và trần tục. Tuy nhiên, phim không bài xích tôn giáo; nó bài xích sự quan liêu của đức tin. Đạo diễn Arraes đã khéo léo sử dụng các yếu tố sân khấu hóa để nhấn mạnh rằng: khi các thiết chế trần gian sụp đổ, con người chỉ còn biết bám víu vào sự từ bi đích thực. Đây là một sự chuyển dịch từ Thần học giáo điều sang Thần học giải phóng, nơi Thiên Chúa không ngự trị trên tòa cao xa lạ mà hiện diện ngay trong nỗi đau của những kẻ bị ruồng bỏ.

Phân đoạn hay nhất và cũng là quan trọng nhất chính là phiên tòa tại Thiên đường. Đây là nơi chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thăng hoa. Sự xuất hiện của Chúa Jesus dưới hình hài một người da đen là một cú tát trực diện vào định kiến chủng tộc và giai cấp tại Brazil. Nhưng nhân vật then chốt lại là 'A Compadecida' (Đức Mẹ Nhân Từ). Nếu Quỷ dữ đại diện cho Luật pháp khô khan và sự trừng phạt cực đoan, thì Maria đại diện cho Sự thấu cảm. Nagi cho rằng, đây là khoảnh khắc triết học nhất của phim: sự cứu rỗi không đến từ việc tuân thủ các quy tắc cứng nhắc, mà đến từ việc hiểu thấu hoàn cảnh của con người. João Grilo chiến thắng không phải vì anh ta vô tội, mà vì anh ta đã sống sót qua một cuộc đời đầy những 'án tử' vô hình. Lời biện hộ của Maria không dựa trên luật lệ, mà dựa trên tình mẫu tử và sự bao dung – một sự khẳng định rằng tính nhân bản luôn cao hơn giáo luật.

Về mặt hình thái, phim là một sự tôn vinh văn hóa Đông Bắc Brazil. Từ âm nhạc với những nhịp điệu của Forró, Frevo đến phong cách kể chuyện đầy tính kịch nghệ. Việc giữ nguyên âm hưởng sân khấu trong các bối cảnh dàn dựng không làm bộ phim trở nên giả tạo, trái lại, nó tạo ra một 'khoảng cách thẩm mỹ' (alienation effect) kiểu Brecht. Người xem luôn nhận thức được mình đang xem một vở diễn về cuộc đời, và chính cái 'diễn' đó lại phản ánh sự thật trần trụi nhất về xã hội Brazil. Các tình tiết được liên kết với nhau như những bài thơ Cordel treo trên dây, vừa rời rạc vừa thống nhất, tạo nên một bức tranh khảm (mosaic) rực rỡ về sự khốn cùng và niềm hy vọng.