Thiện, Ác, Tà

Tiêu đề của bộ phim gợi mở về ba thái cực đạo đức rõ rệt, nhưng Sergio Leone đã lừa dối chúng ta một cách đầy tinh quái. Blondie (The Good) thực chất không hề thánh thiện. Anh ta là một kẻ trục lợi, một tay súng đánh thuê sống ngoài vòng pháp luật, người hợp tác với tội phạm để lừa tiền chính quyền. Angel Eyes (The Bad) là hiện thân của sự tàn độc thuần túy, nhưng hắn làm điều đó với một sự chuyên nghiệp lạnh lùng, gần như một công chức của tử thần. Và Tuco (The Ugly) – nhân vật phức tạp nhất – lại là kẻ 'người' nhất trong cả ba. Tuco tham lam, ồn ào, bẩn thỉu nhưng lại mang trong mình nỗi đau của một kẻ bị ruồng bỏ và khát vọng sống mãnh liệt. Leone đã xóa nhòa ranh giới giữa chính và tà. Trong thế giới của 'Thiện, Ác, Tà', đạo đức không được đo bằng hành động mà được đo bằng hiệu quả của họng súng. Cái 'Thiện' ở đây chỉ đơn giản là kẻ có một nguyên tắc tối thiểu nào đó trong một thế giới đã mất đi mọi nguyên tắc. Việc đặt ba nhân vật này vào bối cảnh cuộc Nội chiến Mỹ – một cuộc chiến tàn khốc và vô nghĩa – là một dụng ý nghệ thuật thiên tài. Khi hàng ngàn người ngã xuống vì những lý tưởng trừu tượng, thì cuộc săn lùng 200.000 đô-la vàng của ba gã cao bồi bỗng trở nên thực tế và chân thực đến lạ lùng. Leone như muốn nói rằng: Trong một xã hội mục nát vì chiến tranh, lòng tham cá nhân là thứ duy nhất còn giữ được sự trung thực.

Hiếm có bộ phim nào mà âm nhạc lại đóng vai trò là một nhân vật sống động như trong tác phẩm này. Ennio Morricone đã tạo ra một thứ âm thanh không chỉ để minh họa mà còn để kể chuyện. Tiếng hú của chó sói, tiếng súng, tiếng huýt sáo và những nhịp gõ đanh thép đã trở thành biểu tượng. Cấu trúc của phim là sự luân phiên giữa những khoảng lặng kéo dài nghẹt thở và những bùng nổ âm thanh dữ dội. Leone không vội vã. Ông dành hàng phút đồng hồ chỉ để quay những khuôn mặt đẫm mồ hôi, những đôi mắt nheo lại dưới ánh nắng chói chang của vùng Almería. Sự im lặng trong phim không phải là sự trống rỗng, mà là sự tích tụ của áp suất. Khi âm nhạc nổi lên, đặc biệt là bản 'The Ecstasy of Gold' trong cảnh Tuco chạy điên cuồng giữa nghĩa địa Sad Hill, nó đẩy cảm xúc của người xem lên đến mức cực khoái của điện ảnh. Đó là sự giao thoa hoàn hảo giữa thính giác và thị giác, nơi nhịp cắt của phim được thực hiện dựa trên nhịp điệu của bản nhạc, biến mỗi khung hình thành một nốt nhạc trong bản hùng ca về sự phù hoa của tiền bạc.

Cảnh đấu súng tay ba (The Mexican Standoff) ở cuối phim là một trong những phân đoạn vĩ đại nhất lịch sử điện ảnh. Được dàn dựng tại một nghĩa địa hình tròn với hàng ngàn ngôi mộ bao quanh, cảnh quay này là một bài học về hình học và tâm lý học. Ba người đàn ông đứng ở ba đỉnh của một tam giác vô hình. Leone sử dụng những cú máy cực cận (extreme close-up) vào đôi mắt, đôi tay mấp máy gần bao súng, và những cú máy toàn cảnh (long shot) để nhấn mạnh sự cô độc của họ giữa cái chết. Thời gian như ngưng đọng. Khán giả không chỉ xem họ đấu súng, mà đang cùng họ tính toán từng phần nghìn giây. Đây không phải là một màn phô diễn sức mạnh, mà là một trò chơi trí tuệ. Ai sẽ bắn ai? Ai là đồng minh của ai? Sự căng thẳng được đẩy lên đến mức cực độ thông qua việc biên tập (editing) với tốc độ tăng dần theo nhịp tim. Khi tiếng súng cuối cùng vang lên, nó không chỉ là sự kết thúc của một cuộc truy tìm, mà là sự giải phóng cho tất cả những áp lực đã được dồn nén suốt gần ba tiếng đồng hồ trước đó.

Dù được dán nhãn là phim hành động giải trí, 'Thiện, Ác, Tà' chứa đựng những suy tư sâu sắc về thân phận con người. Cảnh tượng Blondie và Tuco đứng nhìn hàng ngàn người lính trẻ tuổi tàn sát lẫn nhau chỉ để chiếm một cây cầu vô danh là một lời tố cáo đanh thép về sự phi lý của chiến tranh. Blondie đã thốt lên: 'Tôi chưa bao giờ thấy nhiều người chết lãng phí như thế này'. Trong mắt Leone, những kẻ săn tiền thưởng như Blondie hay Tuco, dù bị coi là cặn bã xã hội, vẫn có một sự tự do và tôn nghiêm nhất định so với những người lính đang bị biến thành vật tế thần cho những tham vọng chính trị. Bộ phim cũng khai thác sâu sắc sự cô độc. Cả ba nhân vật đều không có gia đình, không có quá khứ rõ ràng (ngoại trừ phân đoạn ngắn ngủi về anh trai của Tuco), và không có tương lai chắc chắn. Họ chỉ sống cho hiện tại, cho tiếng súng tiếp theo và cho số vàng trước mắt. Đó là một cái nhìn hiện sinh đầy cay đắng về một miền Tây không hề có sự lãng mạn như những gì người Mỹ vẫn hằng ca tụng.