Đến Hẹn Lại Lên

Trần Vũ không chọn lối kể chuyện tuyến tính đơn giản. 'Đến Hẹn Lại Lên' bắt đầu bằng một thực tại hòa bình nhưng đầy hoài niệm, để rồi từ đó, những lớp sóng quá khứ ùa về qua dòng hồi ức của nhân vật Nết. Đây là một cấu trúc tự sự đầy dụng ý nghệ thuật. Cách kể chuyện này cho phép khán giả nhìn nhận nhân vật không phải như một thực thể tĩnh tại, mà là một sự vận động không ngừng của tâm thức. Việc đan xen giữa những làn điệu Quan họ mượt mà với những cảnh đời cay đắng tạo ra một hiệu ứng tương phản cực độ (contrast). Chúng ta thấy một miền quê Kinh Bắc đẹp như tranh vẽ, nhưng bên trong cái vỏ bọc mỹ lệ ấy là những lề thói phong kiến hủ bại, là sự áp chế của cường hào ác bá, và sau cùng là vó ngựa xâm lược. Trần Vũ đã rất tinh tế khi để tiếng hát đóng vai trò như một 'người dẫn chuyện' vô hình, gắn kết các mảnh ghép ký ức của Nết. Kỹ thuật này nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của âm thanh trong việc xây dựng cấu trúc tâm lý cho phim, điều mà không nhiều đạo diễn cùng thời làm được một cách nhuần nhuyễn như ông.

Nhân vật Nết là biểu tượng của vẻ đẹp truyền thống bị vùi dập nhưng không bao giờ lụi tàn. Trong bối cảnh xã hội cũ, thân phận người phụ nữ vốn dĩ đã mong manh như 'hạt mưa sa', thì với Nết, nỗi đau ấy còn nhân lên gấp bội khi tình yêu của cô gắn liền với lý tưởng cách mạng. Sự giằng xé giữa chữ hiếu và chữ tình, giữa sự an phận và khao khát tự do được đẩy lên cao trào qua những phân đoạn cô bị ép gả cho con trai nhà địa chủ. Ở đây, biên kịch và đạo diễn đã khai thác triệt để tính 'nhân văn' thay vì chỉ tập trung vào tính 'giai cấp'. Nết không phải là một nữ anh hùng cầm súng ngay từ đầu; cô là một con người bằng xương bằng thịt, biết sợ hãi, biết khóc và biết đau. Chính sự yếu đuối ban đầu ấy đã làm cho sự chuyển biến tư tưởng của cô về sau trở nên thuyết phục và đầy sức nặng. Nết đại diện cho một thế hệ phụ nữ Việt Nam: dùng sự nhẫn nhịn làm sức mạnh và dùng tình yêu làm kim chỉ nam để bước ra khỏi bóng tối của số phận.

Hiếm có bộ phim nào mà yếu tố văn hóa dân gian lại được thẩm thấu sâu sắc vào ngôn ngữ điện ảnh như 'Đến Hẹn Lại Lên'. Quan họ ở đây không phải là những màn biểu diễn minh họa khiên cưỡng. Nó là hơi thở, là ngôn ngữ giao tiếp, và là phương thức biểu đạt tình cảm duy nhất của những người con vùng Kinh Bắc. Đạo diễn Trần Vũ đã sử dụng các làn điệu quan họ như một biểu tượng của sự tự do – nơi mà những quy tắc khắt khe của xã hội phong kiến tạm thời bị xóa bỏ để nhường chỗ cho những tâm hồn đồng điệu. Cảnh những canh hát đối đáp không chỉ phô diễn vẻ đẹp của làn điệu mà còn ẩn chứa những mật mã của tình yêu và sự phản kháng. Âm nhạc trong phim đóng vai trò như một thực thể sống, nó dự báo điềm gở, nó chia sẻ nỗi đau và cuối cùng, nó là lời hứa về một ngày hội sum vầy. Việc sử dụng quan họ làm trục xương sống cho phim là một bước đi đột phá, giúp bộ phim thoát khỏi sự khô khan thường thấy của dòng phim đề tài chính trị thời bấy giờ.

Dưới góc độ kỹ thuật, sự lựa chọn phim đen trắng cho 'Đến Hẹn Lại Lên' không chỉ là sự hạn chế về công nghệ thời đại, mà còn là một lựa chọn thẩm mỹ đầy thông minh. Những mảng sáng tối được sắp đặt có tính toán (Chiaroscuro) đã khắc họa thành công sự khắc nghiệt của thực tại và sự lãng mạn của tâm hồn. Những khung hình quay cảnh Nết đứng bên bến sông, hay hình ảnh chiếc nón quai thao chao nghiêng trong ánh chiều tà, mang đậm tính hội họa. Đạo diễn hình ảnh đã biết cách tận dụng chiều sâu của bối cảnh nông thôn Việt Nam để tạo ra những khung hình đầy tính biểu tượng. Sự tương phản giữa sự mênh mông của thiên nhiên và sự nhỏ bé của con người nhấn mạnh vào chủ đề về định mệnh. Đặc biệt, những cú cận cảnh (close-up) vào gương mặt của Như Quỳnh là những khoảnh khắc điện ảnh đắt giá nhất, nơi mà mọi cảm xúc không cần đến lời thoại vẫn có thể chạm đến trái tim người xem một cách trực diện nhất.