Tâm Thần Hoảng Loạn

Một trong những bài học vĩ đại nhất mà Hitchcock dạy cho thế giới chính là khái niệm 'MacGuffin' – một thứ gì đó thúc đẩy cốt truyện nhưng cuối cùng lại chẳng quan trọng. Trong 'Psycho', số tiền 40.000 đô la chính là cái bẫy đó. Khán giả bắt đầu bộ phim với tâm thế theo dõi một vụ trộm, một cuộc chạy trốn tội lỗi của Marion Crane (Janet Leigh). Chúng ta bị cuốn vào nỗi lo âu của cô, tiếng nói vang lên trong đầu cô, và ánh mắt dò xét của viên cảnh sát đường cao tốc. Tuy nhiên, khi Marion bước vào vòi hoa sen tại nhà nghỉ Bates, Hitchcock đã thực hiện một cú 'chuyển làn' đột ngột nhất trong lịch sử điện ảnh. Việc giết chết ngôi sao lớn nhất phim khi thời lượng mới trôi qua một phần ba là một hành động bạo loạn về mặt cấu trúc. Nó tước đi điểm tựa an toàn của khán giả. Khi số tiền 40.000 đô la – thứ mà chúng ta tưởng là trọng tâm – chìm xuống đầm lầy cùng xác xác của Marion, Hitchcock đang nói với chúng ta rằng: 'Quên luật lệ cũ đi, đây không phải phim về một vụ trộm, đây là phim về sự hỗn loạn của tâm trí'.

Bối cảnh của 'Psycho' là một kiệt tác về ngôn ngữ thị giác. Nhà nghỉ Bates (The Motel) đại diện cho sự hiện đại, sự ẩn danh và những cuộc dừng chân tạm thời – nơi con người ta có thể rũ bỏ danh tính. Ngược lại, ngôi nhà của gia đình Bates (The House) trên đồi cao lại mang phong cách Gothic u ám, đại diện cho quá khứ, cho những bí mật gia đình và sự kìm kẹp của tổ tiên. Sự tương tác giữa hai không gian này phản ánh sự phân rã trong tâm trí Norman Bates. Norman sống ở nhà nghỉ để giao tiếp với thế giới, nhưng bị giam cầm bởi ngôi nhà trên đồi – hay chính là cái tôi (Ego) bị nuốt chửng bởi hình bóng người mẹ (Superego). Cầu thang trong ngôi nhà gỗ không chỉ là một đạo cụ; nó là ranh giới giữa ý thức và vô thức. Mỗi khi Norman đi lên cầu thang, anh ta đang lún sâu vào thế giới của 'Bà mẹ'. Hitchcock đã sử dụng góc quay từ trên cao (God's eye view) trong phân cảnh thám tử Arbogast bị sát hại để nhấn mạnh sự phán xét nghiệt ngã và sự thống trị tuyệt đối của ngôi nhà đối với bất kỳ kẻ xâm nhập nào.

Không thể bàn về 'Psycho' mà không mổ xẻ phân cảnh vòi sen – 45 giây kinh điển được tạo nên từ 78 cú cắt cảnh (cuts). Đây là đỉnh cao của lý thuyết dựng phim (Montage). Hitchcock và biên tập viên George Tomasini đã tạo ra một ảo giác về bạo lực cực hạn mà không thực sự cho thấy lưỡi dao đâm vào da thịt (ngoại trừ một khung hình chớp nhoáng). Tiếng nhạc của Bernard Herrmann với những nốt vĩ cầm chói tai như tiếng thét của loài chim săn mồi đã cộng hưởng hoàn hảo với nhịp cắt. Sự tương phản giữa màu trắng tinh khiết của gạch men, dòng nước mát lành và dòng máu đen (thực chất là siro socola) tạo nên một cú sốc thị giác không thể tẩy xóa. Việc Marion cố bám lấy tấm rèm tắm và kéo nó xuống trước khi chết là một ẩn dụ cho sự sụp đổ của bức màn ngăn cách giữa sự sống và cái chết, giữa cái bình thường và cái điên rồ. Cái nhìn trừng trừng của con mắt Marion ở cuối phân cảnh, hòa quyện với lỗ thoát nước, là một trong những hình ảnh hư vô nhất mà điện ảnh từng tạo ra: cuộc đời con người chỉ là một vòng xoáy hư không.

Anthony Perkins đã mang đến một màn trình diễn để đời, biến Norman Bates từ một kẻ sát nhân thành một nhân vật đầy bi kịch. Norman không phải là một kẻ phản diện truyền thống; anh ta là nạn nhân của một tình yêu độc hại và sự kìm kẹp tâm lý. Dưới góc nhìn Freud, Norman mắc phải phức cảm Oedipus nghiêm trọng. Khi người mẹ thực sự chết đi, Norman không thể chấp nhận sự mất mát đó và đã 'hồi sinh' bà trong chính tâm trí mình. Sự phân rã nhân cách (Dissociative Identity Disorder) của Norman được thể hiện qua những chi tiết nhỏ: cách anh ta ăn kẹo, nụ cười ngượng ngùng, và thú vui nhồi xác động vật (taxidermy). Những con chim bị nhồi xác trong phòng làm việc của Norman là biểu tượng cho chính anh ta và mẹ mình: những thực thể đã chết nhưng vẫn bị giữ lại trong một trạng thái tĩnh lặng giả tạo, luôn rình rập và quan sát. Norman không giết Marion vì ham muốn tình dục thông thường; 'Bà mẹ' trong anh ta giết Marion vì sự ghen tuông bệnh hoạn, để bảo vệ sự thuần khiết vặn vẹo của mối quan hệ mẹ-con.

Hitchcock luôn ám ảnh với việc biến khán giả thành những 'kẻ nhìn trộm'. Trong 'Psycho', ông bắt chúng ta phải nhìn qua lỗ hổng trên tường cùng với Norman để quan sát Marion cởi đồ. Tại thời điểm đó, chúng ta không chỉ là người xem; chúng ta là đồng phạm với sự thèm khát của Norman. Sự kết thúc của bộ phim với cảnh quay Norman nhìn thẳng vào ống kính máy ảnh, trong khi tiếng nói của 'Bà mẹ' vang lên trong đầu, là một đòn tấn công trực diện vào người xem. Nụ cười nhếch mép cuối cùng, nơi gương mặt của Norman thoáng hiện lên hình ảnh hộp sọ của người mẹ, là lời khẳng định rằng cái ác đã chiến thắng hoàn toàn. Norman (hay Bà mẹ) biết chúng ta đang nhìn, và hắn đang thách thức sự tỉnh táo của chúng ta. Hitchcock đã biến điện ảnh thành một tấm gương soi chiếu những góc tối tăm nhất, nơi mà ranh giới giữa kẻ quan sát và kẻ bị quan sát bị xóa nhòa.