Thành Phố Của Chúa

Thành phố của Chúa không phải là một đô thị tự phát; nó là sản phẩm của một dự án tái định cư thất bại trong thập niên 60. Sự tàn nhẫn bắt đầu ngay từ kiến trúc: những dãy nhà san sát, đơn điệu, thiếu thốn mọi tiện nghi cơ bản nhưng thừa thãi sự cô lập. Meirelles đã cực kỳ thông minh khi chia bộ phim thành ba giai đoạn thời gian, phản ánh sự tha hóa dần đều của không gian sống. Thập niên 60 hiện lên với gam màu vàng ấm áp, hoài cổ của bụi đường và ánh nắng, nơi 'Bộ ba hiền lành' (Tender Trio) thực hiện những vụ cướp lặt vặt mang tính chất nghĩa hiệp kiểu Robin Hood. Tuy nhiên, sự ấm áp đó chỉ là lớp mặt nạ che đậy một cơn bão đang hình thành. Khi không gian bị nén chặt bởi dòng người tị nạn và sự thờ ơ của chính phủ, niềm hy vọng dần bị thay thế bằng bản năng sinh tồn thú tính. Sang thập niên 70 và 80, màu sắc chuyển dần sang tông xanh lạnh và xám xịt của bê tông và khói súng. 'Thành phố của Chúa' lúc này không còn là nơi để sống, mà là một đấu trường sinh tử, nơi mỗi góc phố đều có thể là một nấm mồ không tên. Cái tên 'Chúa' ở đây trở thành một lời mỉa mai cay đắng, bởi trong thế giới này, kẻ nắm giữ quyền năng tối thượng không phải là đấng sáng thế, mà là những họng súng của Li'l Zé.

Trung tâm của sự hỗn loạn là mối quan hệ cộng sinh và tương phản giữa Li'l Zé và Benny. Nếu Li'l Zé là hiện thân của cái ác thuần túy, một kẻ tâm thần phân liệt bị ám ảnh bởi quyền lực và sự thống trị tuyệt đối, thì Benny lại là 'kẻ tội đồ quyến rũ nhất' trong khu ổ chuột. Li'l Zé không giết người vì nhu cầu; hắn giết người để khẳng định sự tồn tại. Hắn xóa sổ mọi đối thủ để trở thành vị vua không vương miện của Cidade de Deus, thiết lập một trật tự dựa trên nỗi sợ hãi tột cùng. Ngược lại, Benny là sợi dây liên kết mong manh giữa thế giới tội phạm và đời sống dân sự. Benny mang lại sự hòa bình tạm bợ bằng cách điều đình và tạo ra một hệ thống phân phối có quy tắc. Tuy nhiên, cái chết của Benny là một bước ngoặt mang tính biểu tượng: khi 'cái ác có lương tri' nằm xuống, City of God chính thức rơi vào hố đen của cuộc chiến tranh tổng lực. Sự trỗi dậy của Li'l Zé minh chứng cho một quy luật khắc nghiệt: trong một môi trường bị bỏ rơi, những kẻ hung hãn nhất và thiếu vắng sự thấu cảm nhất sẽ leo lên đỉnh tháp quyền lực. Li'l Zé không phải tự nhiên mà có; hắn là sản phẩm lỗi của một xã hội nơi trẻ em được dạy cách bóp cò trước khi học bảng chữ cái.

Một trong những điểm nhức nhối nhất mà 'City of God' vạch trần chính là vai trò của lực lượng cảnh sát. Trong một kịch bản lý tưởng, cảnh sát là người thực thi công lý. Nhưng ở Rio, họ là những nhà thầu của bạo lực. Bộ phim mô tả cảnh sát địa phương như những kẻ chuyên quyền, thản nhiên móc nối với bọn cầm đầu xã hội đen. Họ không ngăn chặn tội ác; họ quản lý tội ác để trục lợi. Những cảnh tượng cảnh sát thản nhiên bán súng cho băng đảng của Li'l Zé hay đứng nhìn hai phe bắn giết nhau để rồi xông vào hôi của sau cùng là những lát cắt kinh hoàng về sự sụp đổ đạo đức. Khi đại diện của chính quyền trở thành những kẻ bảo kê cho cái ác, người dân không còn lựa chọn nào khác ngoài việc bao che cho những tên trộm cắp lặt vặt – những kẻ dù sao cũng còn gần gũi với họ hơn là những họng súng mang sắc phục. Mối quan hệ giữa cảnh sát và tội phạm trong phim tạo thành một 'vòng tròn khép kín' của tội lỗi. Cảnh sát cần tội phạm để tham nhũng, và tội phạm cần cảnh sát để duy trì địa bàn. Kẻ chịu trận duy nhất là những người dân vô tội và những đứa trẻ bị kẹt giữa hai làn đạn.

Giữa vũng bùn bẩn thỉu đó, nhân vật Rocket (Buscapé) hiện lên như một quan sát viên, một nhân chứng lịch sử. Rocket không có sức mạnh cơ bắp của Li'l Zé, cũng không có sự hào hoa của Benny. Vũ khí duy nhất của anh là chiếc máy ảnh. Đây là một chi tiết mang tính triết học sâu sắc: Ống kính máy ảnh đóng vai trò như một lá chắn ngăn cách Rocket khỏi sự tha hóa. Anh chụp lại bạo lực thay vì tham gia vào nó. Trong thế giới của 'City of God', việc chụp được một bức ảnh chân thực về Li'l Zé còn nguy hiểm và quyền năng hơn cả việc bắn một phát súng. Chính chiếc máy ảnh đã giúp Rocket vượt thoát khỏi định mệnh của khu ổ chuột, chuyển đổi nỗi đau và sự tàn bạo thành nghệ thuật. Điều này gửi gắm một thông điệp hy vọng mong manh: giáo dục và sáng tạo là con đường duy nhất để phá vỡ xiềng xích của bạo lực. Rocket không thay đổi được Cidade de Deus, nhưng anh đã thay đổi được chính cuộc đời mình bằng cách từ chối trở thành một phần của họng súng và chọn trở thành đôi mắt của thế giới.

Đoạn kết của bộ phim là một trong những cái kết gây ám ảnh nhất lịch sử điện ảnh. Sau khi Li'l Zé bị hạ sát bởi đám trẻ con mà hắn từng khinh miệt – nhóm 'Caixa Baixa' (Lũ lùn), chúng ta thấy một thế hệ tội phạm mới còn trẻ hơn, hung hãn hơn và vô cảm hơn đang rảo bước trên phố, lên danh sách những kẻ cần phải thanh trừng. Đây là lời khẳng định về 'tất yếu luận' (determinism) của Meirelles: khi cấu trúc xã hội không thay đổi, khi nghèo đói và sự bất công vẫn còn đó, thì việc tiêu diệt một tên trùm chỉ tạo ra khoảng trống cho mười tên trùm khác tàn ác hơn trỗi dậy. Cái vòng tội lỗi bám lấy thành phố này không thể bị chặt đứt bởi bạo lực, bởi bạo lực chỉ sinh ra bạo lực. Những đứa trẻ kết thúc phim không phải là những anh hùng giải phóng khu ổ chuột; chúng chỉ đơn giản là những 'phiên bản lỗi' tiếp theo trong dây chuyền sản xuất sự hủy diệt của City of God. Tiếng súng nổ vang ở đoạn kết không phải là tiếng pháo ăn mừng, mà là tiếng chuông báo tử cho một thế hệ khác lại sắp bị vùi lấp.