Trần Quốc Toản Ra Quân

Chuyển thể Chèo sang điện ảnh chưa bao giờ là một bài toán dễ dàng, nhất là vào thập niên 70 khi kỹ thuật hậu kỳ còn sơ khai. Chèo sống nhờ sự ước lệ, 'phi không gian' và 'phi thời gian', nơi một chiếc roi ngựa tượng trưng cho cả một con tuấn mã, một điệu múa tượng trưng cho dặm dài sơn cước. Ngược lại, điện ảnh nhựa (film) đòi hỏi tính hiện thực và sự cụ thể hóa về bối cảnh. Đạo diễn Bạch Diệp đã rất thông minh khi không cố gắng 'điện ảnh hóa' Chèo một cách cực đoan. Thay vào đó, bà giữ lại cái 'hồn' của các làn điệu, những động tác tay chân mang tính biểu tượng, nhưng đặt chúng vào một không gian có chiều sâu điện ảnh hơn. Sự kết hợp này tạo ra một dòng chảy thị giác lạ lẫm: nhân vật có thể hát theo lối cổ nhưng gương mặt được khai thác ở những góc cận (close-up) đầy biểu cảm - điều mà khán giả ngồi dưới sân khấu Chèo truyền thống không bao giờ có thể quan sát kỹ đến thế. Đây chính là điểm chạm tinh tế giữa truyền thống và hiện đại mà Thành Nagi tôi đánh giá rất cao.

Trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, ít có hình ảnh nào mang tính biểu tượng cao như quả cam trong tay Trần Quốc Toản. Nếu trong văn học, đó là một chi tiết miêu tả sức mạnh nội tâm, thì trong phim của Bạch Diệp, quả cam trở thành một 'nhân vật' tĩnh lặng nhưng đầy quyền năng. Máy quay đã tập trung vào đôi bàn tay run rẩy vì uất nghẹn của người thiếu niên khi bị đứng ngoài hội nghị Bình Than. Đó không đơn thuần là sự giận dỗi của một đứa trẻ không được dự hội lớn, mà là nỗi đau của một trí tuệ lớn bị kìm hãm trong một hình hài nhỏ bé. Đạo diễn đã sử dụng ánh sáng tương phản để làm nổi bật những đường gân xanh trên mu bàn tay và nước cam ứa ra - một phép ẩn dụ cho dòng máu yêu nước đang sục sôi. Cảnh phim này là một bài học về cách xây dựng cao trào tâm lý mà không cần quá nhiều lời thoại, một sự tinh tế mà các nhà làm phim trẻ ngày nay cần phải học hỏi.

Bạch Diệp không chọn cách tiếp cận mềm mỏng kiểu nữ tính thường thấy. Trong 'Trần Quốc Toản Ra Quân', bà thể hiện một tư duy dàn trận sắc sảo. Các đại cảnh quân đội dàn hàng, tiếng trống chèo hòa quyện với nhịp cắt cảnh nhanh tạo nên một không khí hừng hực sát khí 'Sát Thát'. Cách bà chỉ đạo diễn xuất cho dàn diễn viên Chèo từ đoàn Chèo Tổng cục Chính trị là một sự khai phá. Bà buộc các nghệ sĩ phải tiết chế bớt lối diễn hình thể cường điệu của sân khấu để tập trung vào 'thần thái' qua ánh mắt. Phim được sản xuất phục vụ chiến trường, nên mỗi khung hình đều phải mang sức nặng của một lời thề. Sự quyết liệt trong ngôn ngữ điện ảnh của Bạch Diệp đã biến một câu chuyện lịch sử thế kỷ 13 trở nên vô cùng thời đại trong bối cảnh những năm 1970.

Âm nhạc trong phim không chỉ là minh họa, nó là xương sống. Những làn điệu Chèo cổ được phối khí lại, đôi khi nhấn nhá bằng những nhạc cụ dân tộc mạnh mẽ, tạo ra một không gian âm thanh vừa bi tráng vừa trữ tình. Đặc biệt là những đoạn 'vỉa' và 'hát cách' được lồng ghép vào các phân đoạn hành quân, tạo nên một nhịp điệu nội tại (internal rhythm) cực tốt cho bộ phim. Thành Nagi cho rằng, đây chính là cách mà điện ảnh Việt Nam tự định nghĩa bản sắc của mình: không vay mượn hoàn toàn ngôn ngữ Hollywood hay Xô Viết, mà tự tạo ra một dòng 'phim ca nhạc dân tộc' độc nhất vô nhị. Việc đưa bộ phim đi chiếu ở các vùng sâu vùng xa và chiến trường không chỉ là giải trí, mà là cách nhắc nhở về cội nguồn văn hóa và sức mạnh của tổ tiên, biến niềm tự hào dân tộc thành năng lượng kháng chiến cụ thể.

Nhìn lại 'Trần Quốc Toản Ra Quân' sau hơn nửa thế kỷ, chúng ta thấy gì? Đó không chỉ là một thước phim tư liệu quý giá về nghệ thuật Chèo thời hoàng kim, mà còn là minh chứng cho việc nghệ thuật có thể đồng hành cùng vận mệnh dân tộc như thế nào. Phim có những hạn chế về kỹ thuật thời bấy giờ như chất lượng màu sắc hay những cảnh kỹ xảo chiến trận còn thô sơ, nhưng cái 'tầm' và cái 'tâm' của người làm phim thì rực sáng. Trong bối cảnh điện ảnh hiện đại đang loay hoay tìm cách đưa lịch sử lên màn ảnh, 'Trần Quốc Toản Ra Quân' vẫn đứng đó như một tượng đài về sự chỉn chu, lòng tự trọng nghề nghiệp và khả năng truyền cảm hứng mãnh liệt.