Giòng sông không nhìn thấy

Bộ phim được xây dựng trên một cấu trúc song hành đầy ngụ ý, giống như hai nhánh của một dòng sông lớn đang cố gắng tìm về một điểm hội tụ nhưng mãi mãi không chạm tới nhau. Ở nhánh thứ nhất, chúng ta theo chân bà Nguyện (NSND Minh Châu) – một người phụ nữ tìm về vùng hạ lưu để hội ngộ với người tình cũ (NSƯT Hoàng Hà) sau hàng thập kỷ xa cách. Cuộc gặp gỡ diễn ra trong bối cảnh của một đập thủy điện khổng lồ, nơi sức mạnh của con người cố gắng chế ngự thiên nhiên. Ở nhánh thứ hai, một chàng trai trẻ (Wean Le) cùng chú chó của mình tìm đến một ngôi chùa cổ bên sông để chữa trị chứng mất ngủ triền miên. Sự đối lập này không hề ngẫu nhiên. Phạm Ngọc Lân đã khéo léo đặt để hai thế hệ, hai trạng thái tâm lý vào hai không gian đối cực: một bên là máy móc, sắt thép, tiếng gầm rú của dòng nước bị kìm kẹp; một bên là tiếng chuông chùa, sự tĩnh mịch của tâm linh và vẻ đẹp hoang sơ của tạo hóa. Tuy nhiên, ranh giới giữa hai không gian này dần trở nên mờ đục. Bà Nguyện mang trong mình sự tĩnh lặng của quá khứ vào giữa lòng cỗ máy thủy điện khô khốc, trong khi chàng trai trẻ lại mang sự bất an của thời đại công nghệ vào giữa chốn thiền môn. Lân không cố gắng giải quyết mâu thuẫn, anh chỉ đơn giản là bày biện chúng ra, để khán giả tự mình trải nghiệm sự chênh vênh của thực tại.

Trong điện ảnh của Lân, thời gian không bao giờ là một đường thẳng. Nó là một vòng lặp, hoặc đúng hơn, là một dòng chảy xoáy. 'Giòng sông không nhìn thấy' sử dụng biểu tượng nước như một chất dẫn truyền ký ức. Nước ở đây không chỉ là tài nguyên, nó là máu thịt của lịch sử. Tôi đặc biệt ấn tượng với cách Lân xử lý những 'khoảng trắng' trong phim. Có những phân đoạn dài không lời thoại, chỉ có tiếng sóng vỗ rì rào và cái nhìn đăm đắm của nhân vật vào hư không. Đây chính là lúc 'thời gian điện ảnh' và 'thời gian thực' đồng nhất. Người xem cảm nhận được sự mệt mỏi của bà Nguyện, sự trống rỗng của chàng trai. Những cảnh quay tại đập thủy điện mang đến một cảm giác hậu tận thế (post-apocalyptic) đầy ám ảnh. Những khối bê tông xám xịt vươn lên giữa dòng nước đục ngầu giống như những tượng đài cho một tham vọng đã lỗi thời. Ở đó, thời gian dường như đã dừng lại từ những năm 1980, nhưng lại mang hơi thở của một tương lai xa xăm nào đó. Sự đứt gãy về mặt thời gian này tạo nên một cảm giác xao xuyến, khiến người xem tự hỏi: Chúng ta đang ở đâu trong dòng chảy này? Có phải chúng ta cũng chỉ là những hạt phù sa đang bị cuốn đi mà không hề hay biết?

Phạm Quang Trung – người cộng sự hình ảnh thân thiết của Lân – đã tạo nên những khung hình đạt đến độ tinh khiết tuyệt đối. Sử dụng tỷ lệ khung hình cổ điển, bộ phim ép chặt không gian, buộc khán giả phải đối diện trực diện với nhân vật. Ánh sáng trong phim không được dàn dựng để nịnh mắt; nó chân thực đến mức tàn nhẫn. Sự tương phản giữa màu xanh của cây lá bên chùa và màu xám lạnh lẽo của đập thủy điện tạo nên một nhịp điệu thị giác độc đáo. Những cú máy tĩnh, kéo dài (long-take) là đặc sản của Lân, nhưng trong 'Giòng sông không nhìn thấy', chúng được nâng cấp lên một tầm cao mới. Mỗi khung hình đều chứa đựng những tầng nghĩa ẩn dụ. Ví dụ, cảnh bà Nguyện đứng trên cao nhìn xuống dòng nước đang xả lũ, đó không chỉ là sự hùng vĩ của thiên nhiên, mà là sự giải phóng cho những dồn nén trong lòng bà suốt mấy mươi năm. Hay cảnh chàng trai nằm ngủ trên thuyền, trôi lênh đênh giữa dòng sông, gợi nhắc đến hình ảnh của một bào thai đang nằm trong bụng mẹ – một sự tái sinh giữa lòng dòng sông mẹ Mekong. Nghệ thuật sắp đặt trong phim được tính toán tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ: một con chó, một chiếc đài cũ, một giấc mơ về người đàn bà không mặt... Tất cả tạo nên một hệ sinh thái ký hiệu học đầy kích thích.

Đi sâu hơn vào lớp nghĩa xã hội, bộ phim của Phạm Ngọc Lân đặt ra câu hỏi về kỷ nguyên Anthropocene (thời kỳ con người tác động mạnh mẽ đến trái đất). Đập thủy điện trong phim không chỉ là bối cảnh; nó là một nhân vật phản diện thầm lặng. Nó ngăn cách dòng chảy tự nhiên, làm biến đổi sinh thái, cũng giống như cách xã hội hiện đại đang 'ngăn đập' những cảm xúc nguyên bản của con người. Bà Nguyện yêu một kỹ sư thủy điện, một người đã dành cả đời để chế ngự dòng sông. Tình yêu của họ vì thế cũng mang sắc thái của sự kìm kẹp và giải phóng. Chàng trai trẻ mất ngủ – căn bệnh điển hình của thế giới hiện đại – tìm đến tâm linh như một liều thuốc cuối cùng. Nhưng ngay cả ở đó, sự can thiệp của máy móc (như thiết bị kích thích giấc ngủ) cũng cho thấy con người đã đi quá xa khỏi bản chất tự nhiên. Phạm Ngọc Lân không phê phán công nghệ, nhưng anh cho thấy cái giá phải trả của nó chính là sự đứt gãy về mặt tâm hồn. Sự 'không nhìn thấy' của dòng sông trong tựa đề phim chính là sự 'không nhìn thấy' của những kết nối tinh thần giữa người với người, giữa người với đất mẹ, vốn đã bị che lấp bởi những khối bê tông của tham vọng và sự lãng quên.