Em và Trịnh

Điểm rực rỡ nhất của 'Em và Trịnh' chính là ngôn ngữ thị giác. Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh và giám đốc hình ảnh Nguyễn Vinh Phúc đã kiến tạo nên một thế giới đậm chất thơ, nơi mỗi khuôn hình có thể tách rời như một bức bưu thiếp từ quá khứ. Bối cảnh Huế những năm 60 với những cơn mưa phùn đặc quánh, những tà áo dài trắng thướt tha dưới vòm cây, hay vẻ đẹp hoang sơ, bảng lảng khói sương của B'lao được phục dựng với một sự tỉ mỉ đáng kinh ngạc. Ánh sáng trong phim không chỉ dùng để chiếu sáng, nó đóng vai trò là một nhân vật kể chuyện. Gam màu vàng ấm áp của những bức thư tình, sắc xanh lạnh lẽo của những đêm trắng thao thức vì thời cuộc tạo nên một sự tương phản cảm xúc mạnh mẽ. Sự duy mỹ này không chỉ dừng lại ở phục trang hay bối cảnh, mà nó còn len lỏi vào cách sắp đặt khung hình – thường là các góc máy rộng để nhân vật trở nên nhỏ bé trước thiên nhiên và định mệnh, một thủ pháp gợi nhắc đến sự nhỏ bé của thân phận con người trong âm nhạc Trịnh. Tuy nhiên, chính sự duy mỹ quá đà này đôi khi khiến bộ phim trở nên thiếu 'đời'. Mọi thứ đều quá đẹp, quá sạch sẽ, đôi khi làm giảm đi sức nặng của nỗi đau và sự tàn khốc của chiến tranh vốn là chất liệu quan trọng trong nhạc phản chiến của ông.

Bộ phim chọn cách kể chuyện song hành giữa hai giai đoạn: Trịnh Công Sơn trẻ (Avin Lu) và Trịnh Công Sơn trung niên (NSƯT Trần Lực). Đây là một lựa chọn mạo hiểm nhằm mục đích soi chiếu tầm ảnh hưởng của quá khứ lên hiện tại. Ở mạch truyện những năm 60-70, khán giả được thấy một chàng Trịnh lãng tử, đầy mộng mơ và say mê những bóng hồng. Ở mạch truyện thập niên 90, chúng ta thấy một người nghệ sĩ già cô đơn, đang loay hoay tìm lại ánh hào quang trong tâm tưởng thông qua cô gái Nhật Bản Michiko. Sự đứt gãy giữa hai phiên bản này là điều dễ nhận thấy nhất. Trong khi phần tuổi trẻ tràn đầy sức sống và sự lãng mạn (dù có phần hơi huyễn hoặc), thì phần trung niên lại mang cảm giác kịch nghệ và đôi khi là xa lạ. Sự kết nối giữa các 'nàng thơ' – từ Bích Diễm, Dao Ánh đến Khánh Ly và cuối cùng là Michiko – đóng vai trò là những nốt nhạc kết nối hai khoảng thời gian này. Tuy nhiên, việc ôm đồm quá nhiều bóng hồng trong hơn 130 phút phim khiến cho các mối quan hệ đôi khi bị lướt qua một cách vội vã, chưa đủ độ sâu để khán giả thực sự 'thấm' được nỗi đau chia lìa hay sự gắn kết định mệnh.

Trong hệ thống các nhân vật nữ, Dao Ánh (Hoàng Hà) hiện lên như một thực thể thuần khiết và có sức ảnh hưởng sâu đậm nhất. Nếu Bích Diễm là 'diễm xưa' mờ ảo, thì Dao Ánh chính là 'người tình trăm năm' bằng xương bằng thịt trong những lá thư. Diễn xuất của Hoàng Hà là một điểm sáng chói lọi, cô mang đến một vẻ đẹp điện ảnh cổ điển, đôi mắt biết nói và sự trong trẻo đến nao lòng. Những đoạn phim mô tả cuộc tình giữa Trịnh và Ánh qua những lá thư từ B'lao gửi về Huế là những phân đoạn giàu cảm xúc nhất. Nó giải mã nguồn gốc của những ca từ đầy triết lý và u buồn. Tại đây, bộ phim thành công trong việc khắc họa một tình yêu không chỉ là sự chiếm hữu, mà là sự ngưỡng vọng và là nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ thuật. Tuy nhiên, khi đối diện với thực tế khắc nghiệt của chiến tranh và sự ngăn cách địa lý, bộ phim đã chọn cách xử lý có phần an toàn, chưa khai thác triệt để những mâu thuẫn nội tâm giằng xé của một người thanh niên đứng giữa tình yêu cá nhân và lý tưởng nghệ thuật trước thời cuộc.

Không thể bàn về 'Em và Trịnh' mà thiếu đi âm nhạc. Các ca khúc bất hủ được phối lại với hơi thở hiện đại nhưng vẫn giữ được cái hồn cốt cũ. Sự xuất hiện của Bùi Lan Hương trong vai Khánh Ly là một sự lựa chọn xuất sắc. Cô không chỉ hát, cô tái hiện lại một 'nữ hoàng chân đất' với giọng hát ma mị, trầm đục, mang trong mình cả một bầu trời định mệnh. Âm nhạc trong phim đóng vai trò dẫn dắt dòng cảm xúc, đôi khi thay thế cả lời thoại để kể về nỗi lòng của nhân vật. Nhưng có một nghịch lý: vì âm nhạc quá hay và quá biểu cảm, nó vô tình biến một số phân cảnh điện ảnh thành những video âm nhạc (MV) chất lượng cao. Điều này khiến mạch phim đôi khi bị dàn trải, thiếu đi những cao trào kịch tính cần thiết của một tác phẩm điện ảnh. Người xem dễ dàng bị cuốn trôi đi trong giai điệu mà quên mất rằng họ đang cần một sự thấu hiểu sâu sắc hơn về những góc khuất, những 'vết lăn trầm' trong cuộc đời thực của nhạc sĩ.

Làm phim về một nhân vật có thật, đặc biệt là một biểu tượng như Trịnh Công Sơn, luôn là một con dao hai lưỡi. 'Em và Trịnh' đã vấp phải không ít phản ứng từ những người trong cuộc và giới mộ điệu về cách xây dựng hình ảnh nhạc sĩ. Một số cho rằng phim đã 'thần tượng hóa' quá mức, biến Trịnh thành một kẻ mộng du trong tình yêu mà quên đi những trăn trở sâu xa về thân phận con người và hòa bình. Một số khác lại phản đối cách khắc họa các nhân vật phụ. Đứng trên góc độ phê bình, tôi cho rằng điện ảnh có quyền hư cấu (cinematic license). Tuy nhiên, ranh giới giữa hư cấu để tôn vinh và hư cấu làm lệch lạc bản chất là rất mong manh. Bộ phim dường như đã chọn con đường an toàn nhất: biến Trịnh thành một 'Hoàng tử bé' giữa rừng thông và những bóng hồng, thay vì một trí thức đầy trăn trở giữa thời đại loạn lạc. Đây là sự lựa chọn mang tính thương mại và đại chúng hóa, giúp bộ phim tiếp cận được giới trẻ nhưng lại khiến những người yêu Trịnh theo lối cũ cảm thấy chưa đủ 'đô'.