Supermarket Affairs

Marc Augé, nhà nhân học người Pháp, từng đưa ra khái niệm 'non-place' (phi-địa điểm) để chỉ những không gian như sân bay, khách sạn hay siêu thị – những nơi thiếu vắng bản sắc, lịch sử và mối quan hệ nhân sinh gắn kết. Trong 'Supermarket Affairs', siêu thị Mỹ hiện lên đúng nghĩa là một phi-địa điểm như vậy. Nó đại diện cho sự chuẩn hóa, sự tiện lợi vô hồn và một trật tự tư bản phương Tây nghiêm ngặt. Đối với người mẹ (bà Hoa), đây là một mê cung của những ký hiệu xa lạ. Việc bà đi xuyên qua những dãy kệ hàng không chỉ là đi mua sắm, mà là một cuộc hành hương ngược dòng để tìm lại bản sắc. Đạo diễn đã cực kỳ sắc sảo khi sử dụng những cú máy theo chân (tracking shots) chậm rãi, đặt nhân vật vào giữa những khối hàng hóa khổng lồ, làm nổi bật sự nhỏ bé và cô độc của họ. Tại đây, sự lạc lõng không đến từ việc thiếu thốn vật chất, mà đến từ sự dư thừa của những thứ không thuộc về mình. Mỗi món đồ bà cầm lên, từ túi gạo đến miếng thịt, đều là một nỗ lực để 'dịch' tâm hồn Việt Nam sang ngôn ngữ của siêu thị Mỹ. Sự tương phản giữa ánh sáng trắng lạnh lẽo của siêu thị và hơi ấm mong manh từ ý định thực hiện mâm cơm cúng giỗ tạo nên một sức căng thị giác đầy ẩn ý.

Trong điện ảnh Á Đông, ẩm thực chưa bao giờ chỉ là thức ăn; nó là ngôn ngữ của tình yêu và sự kết nối tâm linh. Với 'Supermarket Affairs', mâm cơm giỗ là chiếc cầu nối duy nhất còn sót lại giữa bà Hoa và người chồng quá cố, giữa thực tại ở Mỹ và ký ức ở Việt Nam. Phân đoạn bà Hoa tỉ mỉ lựa chọn nguyên liệu giữa những kệ hàng xa lạ là một trong những khoảnh khắc điện ảnh tinh tế nhất. Tại sao phải là đúng loại rau đó? Tại sao phải là cách chuẩn bị đó? Bởi vì trong tâm thức của người phụ nữ ấy, nếu không có mùi vị chuẩn xác, linh hồn của người đi xa sẽ không tìm được đường về. Đây là một dạng 'chủ nghĩa hiện thực tâm linh'. Sự kĩ tính của bà không phải là sự khó tính của người già, mà là sự bảo thủ của một người gác đền ký ức. Thực phẩm ở đây trở thành vật trung gian để giao tiếp với những bóng ma. Khi bà không tìm thấy những nguyên liệu quen thuộc, sự hoảng loạn ngầm ẩn trong ánh mắt bà cho thấy một nỗi sợ hãi lớn hơn: nỗi sợ bị lãng quên và nỗi sợ rằng ngay cả những người thân yêu nhất cũng sẽ trở thành người lạ trong chính ký ức của bà nếu nghi lễ không được cử hành trọn vẹn.

Mối quan hệ giữa bà Hoa và cô con gái Trang là trục xương sống của bộ phim. Nếu bà Hoa đại diện cho quá khứ và sự bảo tồn, thì Trang đại diện cho hiện tại và sự thích nghi. Chiếc xe đẩy siêu thị trở thành một chiến trường thu nhỏ cho hai thế giới quan đối lập. Trang nhìn siêu thị bằng con mắt của sự tiện dụng; bà Hoa nhìn nó bằng con mắt của sự hoài niệm. Những cuộc đối thoại ngắn, đôi khi là những cái thở dài hay những cái lườm nguýt, lột tả sâu sắc bi kịch của thế hệ thứ hai trong gia đình di dân. Trang yêu mẹ, nhưng cô không thể hiểu hết được sức nặng của những bóng ma mà mẹ cô đang gánh vác. Đối với cô, việc cúng giỗ có thể đơn giản hóa, nhưng với mẹ cô, đơn giản hóa nghĩa là phản bội. Sự căng thẳng này đạt đến đỉnh điểm không phải bằng những tiếng la hét, mà bằng sự im lặng đầy sức nặng. Đạo diễn Nguyễn Lương Diệu Hằng đã rất khéo léo khi không phân định ai đúng ai sai. Bộ phim cho thấy rằng cả hai đều đang chịu đựng những nỗi đau riêng: một người đau vì không thể giữ lại quá khứ, một người đau vì không thể làm cho người thân của mình hạnh phúc trong hiện tại.

Việc kiên quyết thực hiện một bữa giỗ đúng nghĩa trong lòng nước Mỹ là một hành động phản kháng chính trị đầy tính nữ. Nó không cần đao to búa lớn, nó nằm ở việc bà Hoa từ chối chấp nhận sự thay thế hoàn toàn của văn hóa bản địa. Trong bối cảnh một xã hội luôn đòi hỏi người di dân phải hòa nhập (assimilation), bà Hoa chọn cách giữ lại một 'ốc đảo' văn hóa trong căn bếp của mình. 'Supermarket Affairs' đã chạm đến một khía cạnh sâu sắc của tâm lý di dân: sự lưu vong không chỉ là khoảng cách địa lý, mà là trạng thái nội tâm khi ta cố gắng tái tạo lại 'nhà' ở một nơi không phải là nhà. Những hành động tưởng chừng như nhỏ nhặt như cách bày biện bát đĩa hay cách thắp nén nhang (mà đôi khi phải lén lút vì hệ thống báo cháy) trở thành những nghi lễ của sự sinh tồn. Bộ phim đặt ra câu hỏi: Chúng ta sẽ còn lại gì khi tất cả những vật chất gắn liền với căn tính bị tước bỏ và thay thế bởi những sản phẩm đóng hộp hàng loạt? Câu trả lời nằm ở ý chí của bà Hoa – một ý chí kiên định đến mức đáng thương.

Về mặt hình ảnh, bộ phim sử dụng bảng màu hơi nhạt, tạo cảm giác về một thực tại đang dần bị phai mờ hoặc một ký ức đang xâm lấn vào hiện thực. Cách dựng phim nhịp nhàng, dành nhiều khoảng lặng để khán giả có thể quan sát biểu cảm gương mặt của nhân vật. Cái kết của phim không đưa ra một giải pháp vẹn toàn, bởi vì trong cuộc đời di dân, hiếm khi có gì là vẹn toàn. Nó để lại một dư vị u buồn nhưng đầy thấu cảm. Mâm cơm có thể không đủ đầy như ở quê nhà, sự thấu hiểu giữa mẹ và con có thể vẫn còn những vết rạn, nhưng sự nỗ lực duy trì 'nghi lễ' đó chính là minh chứng cho sức mạnh của tình yêu gia đình. 'Supermarket Affairs' là một minh chứng cho thấy những câu chuyện nhỏ nhất lại thường mang chứa những ý nghĩa lớn lao nhất. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, dù ở bất cứ đâu trên thế giới, con người vẫn luôn cần một điểm tựa tâm linh để bám víu, và đôi khi điểm tựa đó nằm ngay trong những túi hành lá hay những miếng đậu phụ giữa một siêu thị Mỹ xa lạ.