Công Chúa Sói Mononoke

Câu chuyện bắt đầu với Ashitaka, hoàng tử cuối cùng của bộ tộc Emishi, người mang trên mình vết sẹo của một lời nguyền chết chóc sau khi tiêu diệt một vị thần lợn rừng bị tha hóa bởi hận thù. Trong cấu trúc kịch bản truyền thống, lời nguyền thường là động lực để anh hùng tìm kiếm phương thuốc giải cứu chính mình. Nhưng ở Mononoke, lời nguyền ấy là một ẩn dụ cho sự thối rữa của thế gian. Con giun đen nhung nhúc trên cánh tay Ashitaka chính là biểu tượng của sự phẫn nộ tích tụ qua hàng thế kỷ của thiên nhiên khi bị xâm phạm. Ashitaka không phải là một anh hùng cứu thế theo kiểu mẫu phương Tây. Anh là một người quan sát, một thực thể trung lập bị đẩy vào giữa hai làn đạn. Câu nói kinh điển của anh: 'Nhìn bằng đôi mắt không bị che mờ bởi hận thù' (To see with eyes unclouded by hate) chính là chìa khóa triết học của toàn bộ tác phẩm. Trong một thế giới đang cuồng nộ vì xung đột lợi ích, sự tỉnh táo của Ashitaka là một thứ quyền lực tối thượng nhưng cũng vô cùng cô độc. Anh đứng giữa ranh giới của San – đứa con của sói ghét cay ghét đắng loài người, và Eboshi – người đàn bà tham vọng muốn khuất phục thần linh. Miyazaki không cho Ashitaka một sức mạnh siêu nhiên để kết thúc chiến tranh bằng bạo lực; ông cho anh sự thấu cảm – thứ duy nhất có thể kìm hãm sự hủy diệt.

Nếu phải chọn ra một nhân vật phản diện xuất sắc nhất trong lịch sử hoạt hình, Lady Eboshi xứng đáng nằm ở vị trí dẫn đầu, dù bản chất bà không hề 'ác' theo nghĩa thông thường. Eboshi là đại diện cho cuộc cách mạng công nghiệp, cho sự trỗi dậy của con người trước xiềng xích của thần quyền. Bà xây dựng Pháo đài Sắt (Tatara-ba) không phải để thống trị thế giới, mà để tạo ra một mái ấm cho những người bị xã hội ruồng rẫy: những kỹ nữ được bà mua lại từ nhà chứa, những người bệnh phong (hủi) bị gạt ra lề xã hội. Đối với họ, Eboshi là một thánh nữ. Tuy nhiên, sự nhân đạo của Eboshi đối với loài người lại được xây dựng trên sự tàn sát thiên nhiên. Để sản xuất sắt, bà phải đốn hạ rừng già; để bảo vệ thành bang, bà phải chế tạo hỏa súng để bắn hạ các vị thần. Ở Eboshi, chúng ta thấy một nghịch lý tàn nhẫn: để văn minh tiến lên, thiên nhiên phải lùi bước. Bà là một nhà nữ quyền tiên phong, một nhà lãnh đạo anh minh, nhưng đồng thời là kẻ kiêu ngạo muốn chặt đầu vị Thần Rừng để minh chứng cho sức mạnh của con người. Sự phức tạp của Eboshi khiến khán giả không thể ghét bỏ bà hoàn toàn, và đó chính là cái bẫy trí tuệ mà Miyazaki giăng ra để thách thức tư duy nhị nguyên (dualism) của chúng ta.

San – Công chúa Mononoke – là hiện thân của sự phản kháng mãnh liệt nhất. Bị cha mẹ loài người bỏ rơi và được thần sói Moro nuôi dưỡng, San mang trong mình sự hỗn huyết của bản chất người và linh hồn thú. Cô là một 'sai số' của tự nhiên, người không thuộc về bên nào. Hình ảnh San với khuôn mặt vấy máu, đôi mắt quắc thước và thanh dao xương là một biểu tượng của sự nguyên sơ chưa bị thuần hóa. Moro, vị thần sói khôn ngoan, lại là một khía cạnh khác của tự nhiên: sự phán xét. Qua những cuộc đối thoại với Ashitaka, Moro thể hiện một cái nhìn hoài nghi và khinh miệt đối với giống loài 'nhân loại ích kỷ'. Sự tương tác giữa San và Ashitaka không phải là một câu chuyện tình lãng mạn kiểu Disney. Đó là sự va chạm giữa hai thế giới quan, nơi tình yêu chỉ có thể tồn tại khi cả hai chấp nhận những lằn ranh không thể vượt qua. San từ chối trở thành con người, và Ashitaka tôn trọng điều đó. Kết thúc phim, họ không 'sống hạnh phúc bên nhau' trong một mái nhà, họ sống bên cạnh nhau nhưng trong hai thế giới khác biệt – một sự hòa giải thực tế hơn bất kỳ câu chuyện cổ tích nào.

Thần Rừng (Shishigami) là thực thể siêu hình quan trọng nhất của phim. Với khuôn mặt giống người nhưng mang sừng hươu và chân chim, Thần Rừng không nói, không phán xét, không chọn phe. Ngài ban phát sự sống bằng mỗi bước chân cỏ mọc, nhưng cũng thu hồi sự sống chỉ bằng một hơi thở. Trong triết lý của Shinto (Thần đạo) mà Miyazaki lồng ghép, Thần Rừng không đại diện cho cái thiện; ngài đại diện cho chu trình tự nhiên: Sinh – Lão – Bệnh – Tử. Cảnh tượng Thần Rừng biến thành Kẻ đi trong đêm (Night-Walker) và sau đó bị chặt đầu là một trong những khoảnh khắc ám ảnh nhất lịch sử điện ảnh. Khi cái đầu bị mất, thần trở thành một khối dịch đen tàn phá mọi thứ – không phân biệt rừng già hay pháo đài. Điều này gửi gắm một thông điệp sinh thái học sâu sắc: Khi con người phá vỡ sự cân bằng của tự nhiên, tự nhiên sẽ trả thù một cách mù quáng và tàn khốc. Thần không bảo vệ con người, thần chỉ duy trì trật tự. Khi trật tự mất đi, tất cả sẽ trở về cát bụi.

Mononoke Hime kết thúc trong một bầu không khí tĩnh lặng kỳ lạ. Khu rừng xanh tươi cũ đã biến mất, thay vào đó là những ngọn đồi trọc bắt đầu mọc lên những mầm cỏ mới. Các vị thần đã chết hoặc suy yếu, thời đại của thần linh đã chấm dứt, nhường chỗ cho kỷ nguyên của con người. Đây là một kết thúc đắng ngắt. Eboshi hứa sẽ xây dựng lại một thị trấn tốt đẹp hơn, nhưng chúng ta biết rằng họ sẽ lại khai thác mỏ, lại đốn cây. Sự thiên tài của Miyazaki nằm ở chỗ ông không đưa ra một giải pháp lý tưởng. Ông chỉ ra rằng mâu thuẫn giữa phát triển và bảo tồn là vĩnh cửu. Chúng ta chỉ có thể cố gắng giảm bớt nỗi đau cho nhau, cố gắng sống sót trong một thế giới đầy vết sẹo. Hình ảnh con Kodama (thần cây) duy nhất còn sót lại ở cuối phim là một tia hy vọng mong manh, nhưng cũng là lời nhắc nhở về những gì đã mất đi mãi mãi. Bài học lớn nhất của Mononoke không phải là 'hãy bảo vệ môi trường', mà là 'hãy học cách sống chung với sự hối lỗi về những gì chúng ta đã lấy đi từ trái đất này'.