Nhà Ma Xó

Trung tâm của mọi biến cố trong phim là chiếc khạp sành được người con trai giữa vớt dưới lòng sông. Trong văn hóa tâm thức người Việt, chiếc khạp, chiếc lu vốn là biểu tượng của sự no ấm, nơi chứa đựng hạt ngọc của trời hoặc nguồn nước sinh hoạt. Nhưng trong 'Nhà Ma Xó', đạo diễn đã thực hiện một cú lật ngược biểu tượng (symbolic inversion) đầy ngoạn mục. Chiếc khạp bị phong ấn, nằm sâu dưới đáy bùn lầy, khi được đưa lên mặt đất đã trở thành chiếc hộp Pandora của gia đình bà Hiền. Việc chiếc khạp xuất hiện sau một lần thả lưới – hành động mưu sinh căn bản – cho thấy một triết lý cay đắng: Đôi khi, chính nỗ lực thoát nghèo lại dẫn lối cho quỷ dữ. Cái nắp đậy kín không chỉ giấu đi một bí mật kinh hoàng mà còn là ẩn dụ cho những ẩn ức, những nỗi đau chưa bao giờ được giải tỏa của các thành viên trong gia đình. Khi chiếc nắp được mở ra, đó cũng là lúc sự trật tự mong manh của gia đình bà Hiền chính thức tan rã. Đứng dưới góc độ nghiên cứu điện ảnh, chiếc khạp đóng vai trò là 'MacGuffin' – vật dẫn dắt cốt truyện, nhưng đồng thời nó cũng là một nhân vật tĩnh lặng, quan sát sự tha hóa của con người.

Sự vắng mặt của người chồng/người cha là một khoảng trống quyền lực (power vacuum) khủng khiếp trong phim. Bà Hiền, một mình gồng gánh ba người con, đại diện cho hình mẫu phụ nữ Việt Nam nhẫn nhịn nhưng cũng đầy cực đoan trong tình mẫu tử. 'Nhà Ma Xó' khai thác rất sâu tâm lý của người phụ nữ mất đi trụ cột, buộc phải trở thành người bảo vệ duy nhất. Nỗi sợ của bà Hiền không phải là sợ ma, mà là sợ sự thất bại trong việc nuôi dạy con cái. Chính nỗi sợ này đã mù quáng hóa lý trí, khiến bà chấp nhận sự hiện diện của thực thể kỳ quái trong nhà. Ba người con, mỗi người đại diện cho một phản ứng khác nhau trước nghịch cảnh: người thì tò mò, người thì sợ hãi, người thì dửng dưng. Mối quan hệ giữa họ không còn dựa trên tình thâm cốt nhục mà dần bị xói mòn bởi sự nghi kỵ khi những hiện tượng kỳ quái xảy ra. Phim đã thành công trong việc khắc họa một 'địa ngục trần gian' được xây dựng bằng những viên gạch của sự im lặng và những lời nói dối dành cho nhau.

Thiết kế bối cảnh trong 'Nhà Ma Xó' xứng đáng nhận được lời khen ngợi từ những nhà phê bình khắt khe nhất. Căn nhà gỗ cũ kỹ, ẩm thấp, bao quanh bởi những rặng cây rậm rạp và tiếng côn trùng rỉ rả về đêm tạo ra một cảm giác ngột ngạt (claustrophobia) ngay cả khi đó là không gian mở. Ánh sáng trong phim được xử lý theo lối tương phản mạnh (chiaroscuro), với những mảng tối chiếm ưu thế, khiến người xem luôn có cảm giác có thứ gì đó đang rình rập ở các góc nhà – đúng như cái tên 'Ma Xó'. Mỗi góc cột, mỗi tấm liếp đều như đang chứa đựng một linh hồn oán than. Đạo diễn đã sử dụng những khung hình tĩnh, góc quay hẹp để ép chặt nhân vật vào không gian, khiến khán giả cảm nhận được sự tù túng đến nghẹt thở. Đây không chỉ là một căn nhà, đây là một thực thể sống, nó đang dần nuốt chửng những người sống bên trong bằng bóng tối và những ký ức kinh hoàng.

Một khía cạnh mà Thành Nagi đặc biệt quan tâm là cách bộ phim phê phán việc con người lợi dụng tâm linh để đạt được mục đích cá nhân. Ma Xó vốn là một loại bùa chú, một tín ngưỡng dân gian có thật và đầy ám ảnh. Trong phim, việc thờ cúng 'vật thể lạ' để mong cầu sự đổi đời hoặc bù đắp mất mát là một hành vi trục lợi tâm linh (spiritual opportunism). Bộ phim chỉ ra rằng: cái ác không tự nhiên sinh ra, nó được nuôi dưỡng bởi lòng tham và sự thiếu hiểu biết của con người. Khi bà Hiền và những người con bắt đầu 'thỏa hiệp' với cái khạp, họ đã vô tình bán đi linh hồn mình cho một thực thể mà họ không thể kiểm soát. Phim không đi theo lối mòn của việc trừ tà bằng phép thuật cao siêu, mà tập trung vào việc nhân vật phải tự đối diện với hậu quả từ hành động của mình. Đây là một thông điệp nhân văn và mang tính giáo dục sâu sắc giữa bối cảnh xã hội vẫn còn nhiều mê tín dị đoan.

Phải thừa nhận rằng, 'Nhà Ma Xó' có một nhịp phim (pacing) khá chậm ở nửa đầu. Đây có lẽ là một dụng ý nghệ thuật của đạo diễn để xây dựng bầu không khí tích tụ (slow-burn). Tuy nhiên, đối với khán giả đại chúng quen với thể loại kinh dị giật gân, đây có thể là một rào cản. Cấu trúc trần thuật của phim đi theo hướng giải mã dần dần, mỗi lớp bí mật được bóc tách như cách người ta mở nắp cái khạp. Đôi chỗ, kịch bản còn sa đà vào việc giải thích bằng lời thoại thay vì bằng hình ảnh, làm giảm đi sức nặng của sự bí ẩn. Nhưng nhìn chung, sự logic trong việc phát triển tâm lý nhân vật đã cứu vãn những điểm yếu về nhịp điệu. Sự bùng nổ ở hồi cuối là một kết quả tất yếu, một sự vỡ òa của nỗi đau đã bị nén lại quá lâu trong chiếc khạp sành cũ kỹ.