Cải Mã

Con ngựa trong văn hóa Á Đông vốn là biểu tượng của sự trung trinh, của tốc độ và cả sự kiêu hãnh. Tuy nhiên, trong 'Cải Mã', hình tượng này bị tước bỏ vẻ hào nhoáng để trở thành một ẩn dụ cho sự cầm tù. Con ngựa ở đây chính là 'di sản' – một thứ vừa quý giá nhưng cũng vừa nặng nề, khiến kẻ mang giữ nó không thể tiến bước vào tương lai mà không phải trả giá bằng máu và nước mắt. Tác giả đã cực kỳ khéo léo khi sử dụng các góc quay thấp, ép sát vào chuyển động của cơ bắp và mồ hôi, tạo nên một cảm giác ngột ngạt đến khó thở. Sự 'Cải' (cải cách, cải hoán) không diễn ra một cách êm đẹp. Nó là một quá trình lột da sống. Đạo diễn đã đặt ra một câu hỏi nhức nhối: Liệu chúng ta có thể giữ lại linh hồn của quá khứ khi hình hài của nó buộc phải thay đổi để tồn tại? Những vó ngựa đạp lên nền đất khô cằn trong phim không chỉ là âm thanh vật lý, đó là nhịp đập của một thời đại đang hấp hối, cố gắng tìm kiếm một lối thoát trong mê cung của những giá trị truyền thống đang dần bị xói mòn bởi chủ nghĩa thực dụng.

Điểm đặc sắc nhất khiến tôi phải nghiêng mình trước 'Cải Mã' chính là cách phim sử dụng sự im lặng như một thứ vũ khí tối thượng. Trong thế giới của 'Cải Mã', lời thoại được tiết chế đến mức tối giản, nhường chỗ cho tiếng động của môi trường và đặc biệt là những khoảng lặng kéo dài đầy ý đồ. Đây chính là biểu hiện của 'điện ảnh chiêm nghiệm' (contemplative cinema) ở mức độ cao nhất. Mỗi khung hình được sắp đặt như một bức tranh tĩnh vật nhưng chứa đựng một nội lực vận động ngầm. Cách sử dụng ánh sáng Chiaroscuro – sự tương phản gay gắt giữa vùng sáng và vùng tối – không chỉ phục vụ mục đích thị giác mà còn là một thủ pháp khắc họa sự phân thân trong tâm lý nhân vật. Những nhân vật trong phim dường như luôn bị chia cắt bởi những mảng tối, tượng trưng cho những phần bản ngã bị vùi lấp, những 'con ngựa' trong tâm trí mà họ chưa thể thuần hóa. Sự im lặng trong 'Cải Mã' không phải là sự trống rỗng, nó là một thực thể đặc quánh, buộc khán giả phải đối diện với chính những suy tư của mình.

Nếu bạn mong chờ một cấu trúc ba hồi truyền thống với những nút thắt cao trào kiểu Hollywood, 'Cải Mã' sẽ là một sự thất vọng tràn trề. Nhưng với những người nghiên cứu điện ảnh, đây là một bữa tiệc của sự giải cấu trúc. Kịch bản của phim vận hành theo lối phi tuyến tính, hoặc đúng hơn là một vòng lặp tâm tưởng. Các tình tiết không dẫn đến một kết cục cụ thể mà dẫn đến một sự nhận thức. Sự chuyển mình của nhân vật chính – quá trình 'Cải Mã' – diễn ra âm thầm thông qua những thay đổi nhỏ trong hành vi và ánh mắt. Có một sự phản bội ngọt ngào ở đây: bộ phim hứa hẹn về một sự thay đổi (Cải) nhưng cuối cùng lại cho thấy sự bế tắc vĩnh cửu của kiếp người. Tính triết học của phim nằm ở chỗ nó thừa nhận rằng: mọi sự thay đổi đôi khi chỉ là một cách thức khác để chịu đựng nỗi đau cũ. Đạo diễn đã rất dũng cảm khi khước từ việc làm hài lòng đám đông để trung thành với viễn kiến nghệ thuật có phần cực đoan của mình.

Một khía cạnh không thể bỏ qua là tính xã hội học của tác phẩm. 'Cải Mã' phản chiếu một Việt Nam (hoặc bất kỳ quốc gia đang phát triển nào) đang loay hoay giữa việc bảo tồn căn tính và sự hòa nhập. Những biểu tượng cổ xưa được đặt cạnh những bối cảnh xám xịt của đô thị hóa tạo nên một sự chênh vênh đầy ám ảnh. Phim không đưa ra câu trả lời cho việc chúng ta nên chọn gì, nó chỉ phơi bày nỗi đau của việc phải lựa chọn. Sự 'Cải' ở đây mang hàm ý về sự hy sinh. Để có một diện mạo mới, một 'con ngựa' mới khỏe mạnh hơn, người ta buộc phải sát hại những ký ức cũ. Đây là một thông điệp tàn nhẫn nhưng chân thực. Dưới góc nhìn của Nagi, đây chính là giá trị thặng dư mà 'Cải Mã' mang lại: nó không chỉ dừng lại ở màn hình mà tiếp tục sống và gây hấn trong tâm trí người xem sau khi đèn rạp đã tắt.