180

Phần mở đầu của '180' là một bài học mẫu mực về cách xây dựng sự căng thẳng leo thang (tension building). Đạo diễn không vội vã. Ông bắt đầu bằng những âm thanh vụn vặt của đô thị: tiếng còi xe xa xăm, tiếng xi nhan đều đặn, và nhịp thở có phần dồn dập của nhân vật chính. Khi vụ va chạm xảy ra, nó không được xử lý theo phong cách hành động cháy nổ thường thấy của Hollywood. Thay vào đó, đó là một tiếng kim loại rít lên ghê người, một cú xóc nảy xé toạc sự tĩnh lặng của khoang lái. Đây chính là điểm '180 độ' đầu tiên của tác phẩm. Con trai của nhân vật chính nằm đó, giữa đống đổ nát của kính và nhựa, là hiện thân cho sự mong manh của hạnh phúc gia đình trước sự ngẫu nhiên của tai họa. Sự phẫn nộ của người cha không bùng phát ngay lập tức; nó âm ỉ, rò rỉ như xăng từ bình chứa bị thủng, chờ đợi một mồi lửa để phát hỏa. Biên kịch đã cực kỳ sắc sảo khi biến hành động lái xe – một kỹ năng sinh hoạt bình thường – thành một vũ khí giết người và sau đó là một phương tiện để truy đuổi công lý mù quáng. Cơn giận sau tay lái ở đây không còn là một trạng thái tâm lý nhất thời, nó trở thành một hệ tư tưởng, một động cơ vĩnh cửu đẩy người cha vào con đường không có lối thoát.

Nếu nửa đầu phim là một bi kịch gia đình lấy đi nước mắt, thì nửa sau là một bộ phim noir (phim đen) hiện đại đầy gai góc. Sự biến chuyển của nhân vật người cha là tâm điểm của sự phân tích này. Chúng ta chứng kiến một quá trình 'phi nhân hóa' (dehumanization) diễn ra một cách có hệ thống. Khi anh ta bắt đầu truy tìm kẻ gây tai nạn, mục đích ban đầu là tìm kiếm sự công bằng, nhưng rất nhanh chóng, nó biến thành sự thỏa mãn thú tính. Đạo diễn đã sử dụng những khung cảnh đêm tối, những con hẻm hẹp và những ánh đèn neon nhòe nhoẹt để phản chiếu sự hỗn loạn trong tâm trí nhân vật. Mỗi bước đi của anh ta trên con đường thù hận là một bước rời xa đứa con đang nguy kịch trong bệnh viện. Đây là một nghịch lý đau đớn: để trả thù cho sự sống của con mình, anh ta lại đi hủy hoại sự sống của chính mình và của kẻ khác. Triết lý của phim nằm ở chỗ, thù hận là một loại ký sinh trùng; nó cần vật chủ để tồn tại, và khi nó đã chiếm lấy tâm hồn, nó sẽ lái 'con tàu' cơ thể đi ngược chiều với mọi luân thường đạo lý. Nhân vật chính không còn chạy đua với thời gian để cứu con, anh ta đang chạy đua với chính quỷ dữ trong mình để xem ai sẽ chạm đích trước.

Về mặt cấu trúc kể chuyện, '180' vận hành như một con lắc. Có một sự đối xứng đáng sợ giữa nạn nhân và kẻ thủ ác. Ở một thời điểm nhất định trong phim, ranh giới giữa người cha đau khổ và kẻ tội đồ mà anh ta đang săn đuổi trở nên mờ đục. Ai mới là kẻ ác thật sự? Là người đã gây ra tai nạn trong phút giây nóng nảy, hay là người đang nhân danh tình yêu để thực hiện những hành vi tàn độc hơn gấp bội? Phim không đưa ra câu trả lời dễ dàng. Cách kể chuyện phi tuyến tính ở một số đoạn hồi tưởng (flashback) giúp khán giả hiểu rằng, mỗi con người trong guồng quay này đều có một 'điểm gãy'. '180' không chỉ nói về một vụ tai nạn xe hơi; nó nói về sự va chạm của những cái tôi (egos) quá lớn trong một xã hội hiện đại chật chội và đầy áp lực. Những đoạn hội thoại trong phim được tiết chế tối đa, nhường chỗ cho ngôn ngữ hình thể và ánh mắt. Điều này tạo nên một không gian điện ảnh đặc quánh, nơi mà mỗi hơi thở cũng mang sức nặng của sự phán xét. Sự 'xoay chuyển 180 độ' cuối cùng của phim – cái twist (nút thắt) ở hồi ba – không chỉ gây sốc về mặt tình tiết mà còn là một đòn giáng mạnh vào đạo đức giả của con người, buộc chúng ta phải nhìn thẳng vào tấm gương phản chiếu sự tàn bạo của chính mình.

Phần lớn thời lượng của '180' diễn ra bên trong hoặc xung quanh những chiếc xe. Trong điện ảnh, chiếc xe thường đại diện cho sự tự do, nhưng ở đây, nó là một nhà tù, một lò phản ứng hạt nhân chực chờ nổ tung. Không gian chật hẹp của khoang lái tạo ra một cảm giác ngột ngạt (claustrophobia) tột độ. Ống kính macro cận cảnh vào đôi bàn tay siết chặt vô lăng, những giọt mồ hôi lăn trên thái dương, và ánh mắt rực lửa phản chiếu qua gương chiếu hậu đã tạo nên một trải nghiệm thị giác đầy ám ảnh. Thời gian trong phim cũng được bóp nghẹt. Càng về cuối, nhịp cắt (editing) càng nhanh hơn, dồn dập hơn, mô phỏng nhịp tim của một người đang trong cơn kích động đỉnh điểm. Sự tương phản giữa sự tĩnh lặng chết chóc trong phòng cấp cứu của đứa con và sự ồn ào, hỗn loạn của cuộc truy đuổi bên ngoài tạo nên một hiệu ứng cộng hưởng cảm xúc mãnh liệt. '180' thành công trong việc biến những vật dụng vô tri như chiếc chìa khóa, cái chân ga, hay tấm kính chiếu hậu thành những biểu tượng của sự mất mát và hận thù. Đây chính là đỉnh cao của dàn dựng (mise-en-scène) mà tôi luôn tìm kiếm trong những tác phẩm điện ảnh đương đại.