くじらとり

Bộ phim bắt đầu bằng một bối cảnh tối giản đến mức cực đoan: Trường mầm non Tulip. Tại đây, Miyazaki không sử dụng những góc máy phức tạp hay những hiệu ứng thị giác choáng ngợp. Ông tập trung vào hành vi. Những đứa trẻ đóng tàu từ những chiếc hộp giấy các-tông. Trong con mắt của một người lớn khô khan, đó là rác thải tái chế. Nhưng qua ống kính của Miyazaki, đó là quá trình 'phôi thai' của một huyền thoại. Tôi muốn nhấn mạnh vào khái niệm 'Mitate' trong văn hóa Nhật Bản – nghệ thuật nhìn một vật này ra một vật khác. Miyazaki đã đẩy khái niệm này lên tầm mức điện ảnh thượng thừa. Khi những đứa trẻ bắt đầu chèo thuyền trên sàn gỗ, nhịp điệu của hoạt họa (animation) thay đổi. Sàn nhà không còn cứng nhắc; nó bắt đầu có độ dập dềnh của sóng. Đây là điểm mà nhà phê bình phải dừng lại để chiêm nghiệm: Miyazaki không 'vẽ' ra một đại dương ngay lập tức, ông bắt chúng ta phải 'tin' vào đại dương đó thông qua niềm tin sắt đá của các nhân vật nhí. Sự đồng nhất giữa chủ thể (đứa trẻ) và khách thể (chiếc hộp) tạo nên một trường năng lượng mà ở đó, logic của vật lý nhường chỗ cho logic của tâm tưởng.

Trái ngược với sự kỳ vĩ của 'Princess Mononoke' hay sự tráng lệ của 'Spirited Away', 'Kujiratori' chọn một phong cách đồ họa gần gũi với tranh minh họa sách thiếu nhi (picture book). Các đường nét rõ ràng, mảng màu phẳng và sáng. Tuy nhiên, đừng để sự đơn giản đó đánh lừa. Phân tích sâu vào bố cục, ta thấy sự tính toán kỹ lưỡng về không gian. Khi con cá voi thực sự xuất hiện – một sinh vật khổng lồ, hiền từ và mang tính biểu tượng – nó không gây ra sự sợ hãi. Cách Miyazaki xử lý tỷ lệ (scale) giữa con cá voi và những đứa trẻ là một bài học về thiết kế thị giác. Con cá voi không chiếm lĩnh khung hình để đe dọa; nó bao bọc khung hình để vỗ về. Màu xanh của nước biển và màu xám nhạt của cá voi hòa quyện với màu vàng ấm của lớp học, tạo ra một bảng màu của sự an toàn tuyệt đối. Đây chính là 'không gian an toàn' (safe space) mà mọi đứa trẻ đều khao khát, và cũng là điều mà những người trưởng thành đã đánh mất trong quá trình va chạm với thực tế khốc liệt.

Tựa đề 'Cuộc săn cá voi' gợi nhắc đến 'Moby Dick' hay những thiên sử thi về sự đối đầu giữa con người và thiên nhiên. Nhưng ở đây, Miyazaki thực hiện một cú lật kèo về tư tưởng. Những đứa trẻ ra khơi để 'săn', nhưng mục đích cuối cùng không phải là tiêu diệt hay chiếm hữu. Khi con cá voi xuất hiện, cuộc săn biến thành cuộc chơi. Đây là một sự chuyển hóa mang tính nhân văn sâu sắc. Trong thế giới của 'Kujiratori', không có kẻ thù. Con cá voi là hiện thân của Thiên nhiên – to lớn, bí ẩn nhưng sẵn sàng đáp lại tiếng gọi của sự chân thành. Cảnh tượng những đứa trẻ cùng nhau kéo con cá voi (lúc này đã trở thành một người bạn) về đất liền là một hình ảnh ẩn dụ cho sự hòa hợp tuyệt đối giữa nhân loại và sinh giới. Nó xóa bỏ ranh giới của sự thống trị, thay thế bằng sự cộng sinh trong trí tưởng tượng chung (collective imagination).

Tại sao một bộ phim 16 phút lại quan trọng đến thế trong sự nghiệp của Miyazaki? Bởi vì nó chứa đựng 'hạt nhân' của triết lý Ghibli: Trân trọng những khoảnh khắc nhỏ bé. Trong thời đại của CGI và những cuộc bùng nổ thị giác giả tạo, 'Kujiratori' nhắc nhở chúng ta rằng điện ảnh cốt lõi là sự kết nối tâm hồn. Việc phim chỉ được chiếu tại Bảo tàng Ghibli không phải là một chiến lược kinh doanh đơn thuần, mà là một sự sắp đặt nghệ thuật. Bạn phải đi đến một không gian vật lý nhất định, bước vào một rạp hát mô phỏng toa tàu, để được xem một bộ phim về sự tưởng tượng. Trải nghiệm đó biến người xem thành một phần của tác phẩm. Chúng ta không chỉ xem 'Kujiratori', chúng ta đang sống lại đứa trẻ bên trong mình – đứa trẻ từng tin rằng cái chăn là một pháo đài và chiếc hộp là một con tàu vượt đại dương.