Mùa hè chiều thẳng đứng

Bộ phim bắt đầu bằng một ngày giỗ – ngày giỗ mẹ. Đây là cái cớ để ba chị em gái: Sương (Như Quỳnh), Khanh (Lê Khanh) và Liên (Trần Nữ Yên Khê) tề tựu. Trần Anh Hùng thiết lập một nhịp điệu phim chậm rãi, mô phỏng đúng cái nóng oi ả và sự lười biếng của mùa hè Hà Nội. Phim không có một cấu trúc kịch tính ba hồi truyền thống với những cao trào bùng nổ. Thay vào đó, nó vận hành như một vòng lặp của các nghi thức: thức dậy, tập thể dục, chuẩn bị món ăn, trò chuyện và đi ngủ. Tuy nhiên, chính trong sự lặp lại đó, người xem bắt đầu nhận ra những vết nứt. Sự tĩnh lặng của bộ phim không phải là sự bình yên, mà là một sự kìm nén mang tính nghệ thuật. Đạo diễn sử dụng các cảnh quay nội thất chiếm đa số, tạo cảm giác về một không gian đóng kín, nơi mỗi nhân vật đều đang 'diễn' vai diễn của mình trong một gia đình nề nếp. Ở đó, người ta ăn những miếng ngon nhất, nói những lời nhẹ nhàng nhất, nhưng sâu thẳm bên dưới lớp vỏ bọc hoàn hảo ấy là những xung năng nhục cảm và những bí mật có thể đánh sập toàn bộ cấu trúc gia đình nếu bị lộ ra. Sự đối lập giữa vẻ ngoài thanh nhã và bản chất u uẩn bên trong chính là điểm mấu chốt tạo nên sức hấp dẫn kỳ lạ của tác phẩm này. Trần Anh Hùng không phán xét, ông chỉ quan sát và phơi bày chúng dưới cái nắng 'chiều thẳng đứng' – cái nắng không để lại bóng râm, nơi mọi thứ đều bị phơi bày nhưng lại khó nắm bắt hơn bao giờ hết.

Sương, Khanh và Liên đại diện cho ba giai đoạn của sự trưởng thành và cũng là ba sắc thái của những ẩn ức giới nữ. Chị cả Sương (Như Quỳnh) mang vẻ đẹp đằm thắm nhưng u hoài của một người đàn bà biết quá nhiều. Cuộc hôn nhân của cô với nhiếp ảnh gia Quốc là một ví dụ điển hình cho sự 'đồng sàng dị mộng'. Cô biết chồng mình có một gia đình khác, một đứa con khác, nhưng cô chọn cách im lặng và thậm chí tìm kiếm sự an ủi bên một người đàn ông khác. Sự ngoại tình của Sương không mang vẻ trần tục, nó giống như một sự cứu rỗi cho tâm hồn đang khô héo. Khanh (Lê Khanh) là người có vẻ hạnh phúc nhất, một người vợ hiền thục trong một cuộc hôn nhân có vẻ viên mãn với Kiên. Nhưng chính sự tin tưởng tuyệt đối của Khanh lại là bi kịch, khi cô không hề hay biết về sự xao nhãng của chồng. Cuối cùng là Liên (Yên Khê), em út, người mang trong mình vẻ trẻ trung, tinh nghịch nhưng lại có một mối quan hệ mập mờ, đầy tính gợi dục với người anh trai là Hải. Trần Anh Hùng đã cực kỳ táo bạo khi khai thác sự ám muội này mà không làm nó trở nên thô thiển. Liên và Hải như hai thực thể không thể tách rời, họ cùng chung sống trong một không gian riêng biệt, nơi những chuẩn mực đạo đức xã hội dường như dừng lại sau cánh cửa. Ba người phụ nữ này, dù luôn ở bên cạnh nhau, tâm sự với nhau, nhưng mỗi người đều sở hữu một 'khu vườn bí mật' mà người kia không bao giờ chạm tới được. Họ duy trì sự hòa hợp gia đình bằng cách tôn trọng những ranh giới vô hình của sự dối lừa tử tế.

Trong 'Mùa hè chiều thẳng đứng', Hà Nội hiện lên không giống bất kỳ bộ phim nào khác của các đạo diễn trong nước. Đó là một Hà Nội của những gam màu bão hòa: màu xanh lục của lá cây sau cơn mưa, màu vàng của những bức tường vôi cũ, màu đỏ của miếng dưa hấu mát lạnh. Trần Anh Hùng và tay máy đại tài Mark Lee Ping-bin (người đứng sau những khung hình huyền thoại của Tâm trạng khi yêu) đã tạo ra một bữa tiệc của xúc giác. Khán giả không chỉ xem phim bằng mắt, mà còn cảm nhận được độ ẩm của không khí, hơi nóng trên da thịt và mùi thơm của những món ăn. Từng khung hình được sắp đặt tỉ mỉ như một bức tranh tĩnh vật. Ánh sáng trong phim không bao giờ gắt, nó luôn được lọc qua những tấm rèm, những tán lá, tạo ra một không gian mơ màng, nửa thực nửa hư. Việc sử dụng âm nhạc của Lou Reed và The Velvet Underground ('Pale Blue Eyes', 'Coney Island Baby') lồng ghép vào khung cảnh Hà Nội cổ kính tạo nên một sự va đập văn hóa thú vị, khẳng định nhãn quan mang tính toàn cầu của đạo diễn. Âm nhạc phương Tây hiện đại không hề lạc lõng, nó trở thành tiếng lòng của những nhân vật đang khao khát thoát khỏi những gông cùm truyền thống. Hà Nội ở đây không phải là một địa danh địa lý, nó là một không gian tinh thần, nơi cái đẹp ngự trị tuyệt đối và mọi nỗi đau đều được bao bọc trong nhung lụa.

Có một câu hỏi xuyên suốt bộ phim: Làm thế nào để chúng ta chung sống với những bí mật? Trần Anh Hùng dường như đưa ra một câu trả lời mang tính triết học về sự thỏa hiệp. Trong thế giới của ông, sự phản bội không dẫn đến những màn đánh ghen nảy lửa hay sự chia lìa vĩnh viễn. Thay vào đó, các nhân vật chọn cách hấp thụ nỗi đau và biến nó thành một phần của cuộc sống. Cảnh chị cả Sương đối diện với sự thật về đứa con riêng của chồng ở Hạ Long được xử lý một cách tĩnh lặng đến kinh ngạc. Không có tiếng gào thét, chỉ có cái nhìn sâu thẳm vào hư không. Sự bao dung trong phim không phải là sự cao thượng mù quáng, mà là một sự thấu hiểu về bản chất bất toàn của con người. Con người ai cũng có những khao khát nằm ngoài lề của đạo đức truyền thống, và để giữ gìn được cái 'đẹp' của gia đình, người ta phải học cách chấp nhận những vết đen. 'Mùa hè chiều thẳng đứng' tôn vinh sự sống ở khía cạnh nguyên bản nhất của nó: ăn, ngủ, yêu và giấu giếm. Sự 'chiều thẳng đứng' của mùa hè có lẽ cũng ám chỉ khoảnh khắc mà sự thật không còn bóng đổ, nhưng chính vì không có bóng đổ, người ta lại càng khó nhận diện được chân tướng của hạnh phúc. Bộ phim kết thúc cũng bằng một ngày giỗ, một vòng lặp lại bắt đầu, nhưng bên trong mỗi nhân vật, một mùa hè đã vĩnh viễn thay đổi họ.