Quyên

Phim mở đầu bằng một không gian lạnh lẽo, xám xịt của biên giới Đức - Tiệp Khắc. Đây là thời điểm mà những người Việt tại Đông Âu đang đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi lớn. Chế độ cũ lung lay, và những người 'lao động khách' (Gastarbeiter) bỗng chốc trở thành những kẻ không tổ quốc, không định hướng. Quyên (Vũ Ngọc Anh) cùng chồng là Dũng (David Trần) trốn sang Tây Đức với hy vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhưng thay vì sự phồn hoa, họ gặp phải Hùng (Trần Bảo Sơn) – một tay dẫn đường lạnh lùng, tàn nhẫn, kẻ nắm giữ sinh mạng của những người vượt biên trong lòng bàn tay. Đạo diễn Phan Quang Bình đã rất khéo léo khi thiết lập một bối cảnh mà ở đó, luật pháp bị xóa nhòa, chỉ còn lại luật rừng và bản năng sinh tồn. Cái 'hỗn mang' mà bộ phim nhắc đến không chỉ nằm ở biến động chính trị, mà còn nằm trong chính tâm hồn con người khi đối diện với cái đói, cái rét và nỗi sợ hãi bị xua đuổi. Sự sụp đổ của bức tường Berlin, về mặt hình ảnh, được lồng ghép như một sự giải phóng nhưng đồng thời cũng là sự sụp đổ của niềm tin vào một trật tự cũ, đẩy Quyên vào một hành trình không lối thoát.

Nhân vật Quyên là trung tâm của mọi bi kịch. Cô đại diện cho vẻ đẹp mong manh, thanh lịch của người con gái Hà Nội, người lẽ ra phải được sống trong nhung lụa và tri thức. Việc ném một tâm hồn như thế vào căn chòi biệt lập giữa rừng tuyết cùng một 'con thú' như Hùng là một phép thử nghiệt ngã. Quyên bị cưỡng bức, bị giam cầm, không chỉ về thể xác mà còn về tinh thần. Tuy nhiên, chiều sâu của 'Quyên' không nằm ở sự chịu đựng, mà ở sự chuyển hóa. Từ một người phụ nữ yếu đuối, Quyên dần học cách chấp nhận sự tàn khốc để sống sót. Cô không còn là nạn nhân thụ động; cô trở thành một nhân chứng sống cho những góc khuất của kiếp người xa xứ. Sự im lặng của Quyên trong nhiều phân đoạn không phải là sự hèn nhát, mà là sự tích tụ của u uất và sức mạnh tiềm tàng. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, ở một vài phân cảnh, việc xây dựng tâm lý của Quyên còn hơi thiếu những nhịp nghỉ cần thiết để khán giả thấu cảm hết nỗi đau xé lòng của một người đàn bà bị tước đoạt phẩm giá nhưng vẫn phải tiếp tục sống vì mầm sống trong bụng.

Trần Bảo Sơn đã mang đến một trong những vai diễn gai góc nhất sự nghiệp của mình. Hùng là một nhân vật cực kỳ phức tạp. Anh ta vừa là kẻ thủ ác, một kẻ hiếp dâm máu lạnh, nhưng đồng thời cũng là người bảo vệ duy nhất của Quyên trong thế giới đầy rẫy sự lừa lọc. Hùng là hiện thân của những góc tối nhất trong tâm hồn người đàn ông khi bị đẩy vào đường cùng. Anh ta yêu Quyên theo cách của một con thú chiếm hữu mồi, nhưng trong sự chiếm hữu đó lại lấp lánh sự hối lỗi và khao khát được thuộc về một gia đình. Mối quan hệ giữa Hùng và Quyên là một kiểu hội chứng Stockholm đầy cay đắng. Khán giả vừa ghét Hùng, vừa cảm thấy thương hại cho một linh hồn đã bị sự khắc nghiệt của xứ người làm cho chai sạn. Sự đối lập giữa vẻ ngoài bặm trợn và những cử chỉ chăm sóc vụng về của Hùng đối với đứa trẻ sau này chính là điểm sáng nhân văn, cho thấy ngay cả trong bùn lầy của tội lỗi, mầm thiện vẫn tìm cách nảy nở.

Điện ảnh của Phan Quang Bình luôn giàu tính biểu tượng, và 'Quyên' cũng không ngoại lệ. Tuyết trắng bao phủ xuyên suốt bộ phim không chỉ để trang trí. Nó là biểu tượng của sự tinh khiết nhưng cũng là sự chết chóc, là bức màn che đậy những tội ác và cả những nỗi đau không thể thốt nên lời. Không gian trong phim chuyển dịch từ sự tù túng của căn chòi gỗ đến sự nhốn nháo của những khu chợ người Việt tại Đức. Mỗi không gian đều phản ánh một giai đoạn trong cuộc đời Quyên. Nếu căn chòi là địa ngục của sự nhục nhã, thì khu chợ là hiện thân của sự mưu sinh thấp hèn nhưng đầy sức sống. Bộ phim kéo dài qua nhiều năm, từ lúc bức tường sụp đổ cho đến khi những nhân vật đã già đi, cho thấy cái giá của thời gian và những vết thương không bao giờ lành hẳn. Tuy nhiên, việc ôm đồm quá nhiều mốc thời gian đôi khi khiến nhịp phim bị dàn trải, làm loãng đi sự kịch tính vốn có ở nửa đầu phim.

Chuyển thể từ một tiểu thuyết đồ sộ như của Nguyễn Văn Thọ là một thách thức lớn. Văn chương có ưu thế trong việc miêu tả nội tâm sâu kín bằng ngôn từ, trong khi điện ảnh phải hình ảnh hóa những cảm xúc đó. 'Quyên' phiên bản điện ảnh đã làm rất tốt phần nhìn, nhưng đôi khi lại 'hụt hơi' ở phần cảm. Những triết lý về thân phận, về sự trôi dạt của dân tộc trong nguyên tác được phim truyền tải một cách trực diện và có phần thô ráp hơn. Một số tình tiết quan trọng về cuộc đời của Dũng (chồng Quyên) bị cắt xén khiến động lực nhân vật trở nên thiếu thuyết phục. Dù vậy, không thể phủ nhận 'Quyên' là một trong số ít những bộ phim Việt Nam dám chạm đến những mảng tối lịch sử một cách trực diện và quyết liệt đến thế. Nó không tô hồng hiện thực, cũng không bi lụy hóa hoàn cảnh, mà đứng ở một góc nhìn khách quan để quan sát sự vật vã của con người giữa những bánh xe lịch sử đang lăn bánh.