Người Đàn Bà Mộng Du

Cái tên 'Người Đàn Bà Mộng Du' không đơn thuần là một mô tả lâm sàng về chứng rối loạn giấc ngủ. Trong thế giới quan của Nguyễn Thanh Vân, mộng du là một ẩn dụ chính trị và nhân văn sâu sắc. Quỳ - người nữ quân y từng đi qua những cánh rừng đỏ lửa - mang trong mình một lỗ hổng thời gian. Ban ngày, cô tồn tại trong một thực tại hòa bình, nhưng khi màn đêm buông xuống, ý thức của cô rút lui để nhường chỗ cho bản năng tìm kiếm. Chứng mộng du của Quỳ là một hình thức phản kháng âm thầm của cơ thể chống lại sự lãng quên. Cô đi tìm ai? Cô đi tìm những người lính trẻ đã ngã xuống khi lời yêu chưa kịp thốt ra, tìm lại những mảnh hồn đã vĩnh viễn nằm lại ở cánh rừng phía bên kia ký ức. Cấu trúc kể chuyện của phim không đi theo trục tuyến tính thông thường. Nó đứt gãy, nhảy cóc giữa hiện tại nhạt nhòa và quá khứ rực rỡ nhưng bi thương. Mỗi lần Quỳ bước đi trong trạng thái vô thức, đó là một lần cô xuyên không. Đạo diễn đã cực kỳ sắc sảo khi xây dựng các bối cảnh mộng du như những hành lang nối liền hai thế giới. Ở đó, cái chết không phải là sự kết thúc mà là một sự chờ đợi vĩnh cửu. Quỳ không điên, cô chỉ đơn giản là không thể dung hòa được sự yên bình giả tạo của hiện tại với sự khốc liệt quá mức chân thực của quá khứ. Đây chính là biểu hiện cực đoan của chấn thương tâm lý (PTSD) mà điện ảnh Việt Nam giai đoạn trước đó thường né tránh hoặc lãng mạn hóa.

Một trong những khía cạnh táo bạo nhất của bộ phim là cách nó khai thác tính dục và tình yêu trong bối cảnh chiến tranh. Quỳ là trung tâm của những khao khát. Cô yêu và được yêu, nhưng những tình yêu ấy luôn bị cắt ngang bởi tiếng bom hoặc sự im lặng của cái chết. Những người đàn ông đi qua đời Quỳ - từ người lính trẻ ngây ngô đến người chỉ huy dày dạn - đều để lại trong cô một phần của họ. Phim đặt ra một nghịch lý hiện sinh: Tại sao những ký ức đẹp đẽ nhất lại là những ký ức đau đớn nhất? Tình yêu của Quỳ dành cho những người lính đã khuất mang màu sắc của sự thờ phụng. Cô không thể yêu người sống một cách trọn vẹn vì trái tim cô đã bị lấp đầy bởi những bóng ma. Sự hiện diện của cái chết (Thanatos) đã nâng tầm tình yêu (Eros) thành một thứ tôn giáo thiêng liêng nhưng độc hại. Quỳ khao khát được chạm vào quá khứ vì ở đó cô thấy mình 'sống' nhất, dù cái sống đó gắn liền với sự hủy diệt. Đạo diễn Nguyễn Thanh Vân đã rất tinh tế khi không biến Quỳ thành một nạn nhân thụ động; ông xây dựng cô như một người chủ động ôm lấy nỗi đau, coi nỗi đau là tài sản duy nhất chứng minh sự tồn tại của mình.

Dựa trên truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Minh Châu - người mở đường cho tinh thần đổi mới văn học, bộ phim đã kế thừa trọn vẹn cái nhìn đa chiều về con người. Nếu trong văn học, ngôn từ tạo ra sức gợi về nỗi ám ảnh thì trong điện ảnh, Nguyễn Thanh Vân đã cụ thể hóa nó bằng hình ảnh. Sự chuyển dịch từ 'Cỏ Lau' sang 'Người Đàn Bà Mộng Du' là một hành trình từ nội tâm ra ngoại cảnh. Tôi muốn nhấn mạnh vào cách bộ phim xử lý khái niệm 'sám hối'. Quỳ mộng du không chỉ vì nhớ thương, mà còn vì mặc cảm của một người 'được sống'. Tại sao họ chết mà tôi lại sống? Câu hỏi đó tra tấn cô. Trong những phân đoạn mộng du, Quỳ thường xuất hiện với vẻ ngoài thanh sạch, như một thiên thần giữa đống đổ nát. Điều này phản ánh sự thuần khiết của lý tưởng nhưng đồng thời cũng cho thấy sự lạc lõng của cái đẹp trong một thế giới đã bị tàn phá. Phim đã vượt xa khỏi khuôn khổ của một tác phẩm thích nghi văn học để trở thành một tiểu luận triết học về sự tồn tại hậu chiến.

Hòa bình trong 'Người Đàn Bà Mộng Du' không phải là một màu hồng hạnh phúc. Đó là một thực tại xám xịt, nơi những người trở về cảm thấy mình như những kẻ lạ mặt. Xã hội nhìn Quỳ bằng ánh mắt thương hại pha lẫn sợ hãi. Họ không hiểu được tại sao cô không thể 'vượt qua'. Phim phê phán ngầm sự vô tâm của đám đông – những người muốn chôn vùi quá khứ để tiến về phía trước một cách vội vã. Cái kết của phim không đưa ra một lời giải đáp thỏa đáng, bởi vốn dĩ nỗi đau này không có thuốc chữa. Quỳ vẫn sẽ tiếp tục đi, tiếp tục mộng du, chừng nào những linh hồn trong cô chưa được siêu thoát. Đây là một cái nhìn trung thực và dũng cảm của nhà làm phim. Nó không an ủi khán giả bằng những niềm hy vọng giả tạo, mà buộc họ phải đối diện với những vết thương còn rỉ máu của dân tộc qua hình hài một người đàn bà mảnh khảnh.