Chiến Hữu

Bộ phim mở đầu bằng lời tự sự gây rúng động lịch sử điện ảnh: 'As far back as I can remember, I always wanted to be a gangster.' Câu nói này của Henry Hill không phải là một lời thú tội tội lỗi, mà là một lời tuyên thệ của lòng sùng kính. Đối với một đứa trẻ mang nửa dòng máu Ireland, nửa Sicily lớn lên tại Brooklyn những năm 1950, băng đảng Mafia địa phương không phải là những tên tội phạm; họ là những vị thần, những người không bao giờ phải xếp hàng, những người sở hữu mọi cánh cửa và mọi cô gái. Scorsese đã cực kỳ sắc sảo khi xây dựng nửa đầu phim như một giấc mơ đầy màu sắc. Chúng ta nhìn thế giới qua đôi mắt ngưỡng mộ của cậu bé Henry. Sự hấp dẫn của thế giới ngầm được trình diễn không thông qua những triết lý cao siêu, mà qua những biểu tượng của sự dư dả: những chiếc nhẫn kim cương, những bộ suit đắt tiền, và quyền lực tuyệt đối trước những kẻ thấp cổ bé họng. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng đó là một sự thật cay đắng: tư cách thành viên trong 'gia đình' này không dựa trên tình yêu, mà dựa trên sự hữu dụng và nỗi sợ hãi. Henry Hill, kẻ mang dòng máu lai, mãi mãi chỉ là một 'người ngoài' được thu nhận, một nhân chứng sống cho sự thịnh vượng nhưng cũng là kẻ đầu tiên bị hy sinh khi cấu trúc sụp đổ. Scorsese chỉ ra rằng 'Giấc mơ Mỹ' trong thế giới của Henry là một phiên bản lỗi của chủ nghĩa tư bản cực đoan, nơi con người là hàng hóa và lòng trung thành có thể được định giá bằng tiền mặt.

Sự thiên tài của Scorsese trong 'Goodfellas' nằm ở nhịp điệu (pacing). Phối hợp cùng biên tập viên huyền thoại Thelma Schoonmaker, Scorsese đã tạo ra một phong cách dựng phim 'vũ bão'. Các cảnh quay freeze-frame (đứng hình) được sử dụng để bắt trọn những khoảnh khắc bước ngoặt trong tâm lý Henry, trong khi lời dẫn chuyện (voice-over) đan xen dày đặc tạo cảm giác như ta đang ngồi trong một quán bar, nghe một gã giang hồ giải nghệ kể lể về thời hoàng kim. Đặc biệt, phân đoạn ngày 11 tháng 5 năm 1980 – ngày tàn của Henry Hill – là một bài học mẫu mực về cách sử dụng ngôn ngữ điện ảnh để truyền tải trạng thái tâm thần phân liệt do cocaine. Những cú cắt cảnh nhanh, sự thay đổi liên tục của các góc máy, và âm nhạc chuyển từ Rolling Stones sang Muddy Waters rồi Harrison tạo nên một cảm giác hoang tưởng tột độ. Khán giả không chỉ xem Henry bị cảnh sát bủa vây; họ cảm nhận được sự nghẹt thở, sự run rẩy và cái chết đang cận kề trong từng mạch máu của nhân vật. Đây là lúc Scorsese cởi bỏ hoàn toàn lớp áo hoa lệ của giới Mafia, phơi bày nó như một thực thể hỗn loạn, bẩn thỉu và kiệt quệ.

Một trong những điểm làm nên sự kinh điển của 'Goodfellas' là cách nó lồng ghép bạo lực vào những sinh hoạt đời thường nhất. Cảnh tượng kinh điển khi nhóm của Tommy (Joe Pesci) dừng chân tại nhà mẹ mình sau khi vừa đâm chết Billy Batts là một ví dụ điển hình cho sự 'tầm thường hóa cái ác'. Trong khi cái xác của Batts vẫn còn rên rỉ trong cốp xe ngoài sân, ba gã đồ tể ngồi trong bếp ăn mì Ý, tán gẫu và mượn dao của bà mẹ già để... làm việc khác. Sự tương phản giữa sự ấm áp của bữa ăn gia đình và sự tàn khốc của hành vi tội ác tạo nên một cảm giác rùng mình. Scorsese không phán xét nhân vật bằng lời nói; ông phán xét họ bằng cách cho thấy sự trống rỗng về đạo đức của họ. Họ có thể là những người con hiếu thảo, những người chồng (đôi khi) yêu vợ, nhưng họ hoàn toàn thiếu vắng lòng trắc ẩn với đồng loại. Phân cảnh 'Funny how?' (Tao buồn cười ở điểm nào?) của Joe Pesci không chỉ là màn phô diễn diễn xuất đỉnh cao, mà nó còn là biểu tượng cho sự khó lường và nguy hiểm của thế giới này. Một lời đùa giỡn vô hại có thể dẫn đến cái chết chỉ trong một tích tắc nếu cái tôi của những 'ông lớn' bị chạm vào. Ở đây, bạo lực không phải là công cụ thực thi công lý, nó là một phản xạ có điều kiện.

Về cuối phim, 'Goodfellas' trở thành một bi kịch về sự cô độc. Henry Hill, sau tất cả những buổi tiệc tùng và những vụ cướp triệu đô, kết thúc bằng việc trở thành một 'kẻ trung bình' (average nobody) trong chương trình bảo vệ nhân chứng. Cái kết của Henry không phải là cái chết dưới làn mưa đạn như trong các phim gangster truyền thống, mà là sự tồn tại dật dờ trong một ngôi nhà ngoại ô vô danh, ăn mì Ý với sốt cà chua đóng hộp. Đó là hình phạt đau đớn nhất đối với một kẻ đã dành cả đời để chạy trốn sự tầm thường. Sự sụp đổ của gia đình Mafia trong phim phản ánh sự xói mòn của các giá trị cộng đồng trước sức ép của sự tham lam cá nhân. Luật im lặng (Omertà) bị phá vỡ không phải vì lý tưởng cao đẹp, mà vì ai cũng muốn giữ mạng mình. Scorsese đã kết thúc thiên sử thi này bằng một nốt nhạc chát chúa: sự phản bội là kết cục tất yếu của một cuộc đời xây dựng trên sự lừa dối. Henry Hill cuối cùng nhìn thẳng vào ống kính – phá vỡ bức tường thứ tư – như thể muốn hỏi khán giả: 'Nếu là bạn, bạn có làm khác không?'.