Nước Mỹ Một Thời

Leone không kể chuyện theo trình tự thời gian thông thường; ông chọn cách xé lẻ thực tại. Bộ phim được cấu trúc qua ba cột mốc: Những năm 1920 (tuổi thơ dữ dội), 1933 (đỉnh cao của quyền lực và tội ác) và 1968 (sự thức tỉnh và tàn phai). Sự chuyển giao giữa các thời kỳ không được thực hiện bằng những dòng chữ khô khan, mà bằng những biểu tượng thị giác và âm thanh đầy ám ảnh. Tiếng chuông điện thoại reo liên hồi kéo dài từ quá khứ đến hiện tại là một trong những cú chuyển cảnh (match-cut) vĩ đại nhất lịch sử điện ảnh, nó kết nối nỗi ám ảnh tội lỗi của Noodles từ căn phòng thuốc phiện năm 1933 đến sự già nua, mỏi mệt của ông năm 1968. Ở giai đoạn những năm 1920, chúng ta thấy một Lower East Side của New York hiện lên vừa nhếch nhác vừa đầy sức sống. Đó là nơi những đứa trẻ Do Thái như Noodles, Max, Patsy, Cockeye và Dominic học cách sinh tồn bằng việc móc túi và bảo kê. Đây là giai đoạn của sự ngây thơ bị vấy bẩn, nơi tình bạn được tôi luyện qua những lần trốn chạy cảnh sát và những miếng bánh ngọt đổi lấy sự tò mò về dục vọng. Cái chết của cậu bé Dominic với câu nói cuối cùng 'Noodles, tao trượt chân' không chỉ là một bi kịch cá nhân, mà là sự chấm dứt của tuổi thơ, đẩy Noodles vào vòng lao lý và đánh dấu bước ngoặt tàn khốc của định mệnh.

Mối quan hệ giữa Noodles và Deborah là một trong những khía cạnh phức tạp và đau đớn nhất của bộ phim. Deborah – cô gái xinh đẹp tập múa trong căn kho tối tăm, giữa những bao bột mì trắng xóa – hiện thân cho cái đẹp thuần khiết, cho khát vọng vươn lên tầng lớp thượng lưu mà Noodles mãi mãi không thể chạm tới một cách danh giá. Noodles nhìn trộm nàng qua kẽ hở của bức tường, một hành động vừa mang tính tôn thờ vừa mang tính chiếm hữu. Bi kịch nằm ở chỗ Noodles yêu Deborah bằng bản năng của một con thú hoang, trong khi Deborah yêu Noodles nhưng yêu tham vọng của chính mình hơn. Đỉnh điểm của sự rạn nứt là cảnh cưỡng bức tàn bạo trên xe limo sau bữa tối lãng mạn. Đó là khoảnh khắc Noodles tự tay hủy hoại thánh đường của đời mình. Hắn nhận ra rằng mình không bao giờ có thể sở hữu nàng bằng tâm hồn, nên hắn đã dùng bạo lực để chiếm đoạt thể xác. Sự im lặng của Deborah sau đó, khi nàng lau vết máu trên môi và nhìn Noodles qua cửa kính tàu hỏa, là một sự kết án vĩnh viễn dành cho hắn. Tình yêu của họ không thể tồn tại trong một thế giới mà bạo lực là ngôn ngữ duy nhất Noodles thông thạo.

Nếu Noodles là đại diện cho sự hoài niệm và những giá trị cũ kỹ của giới giang hồ, thì Max (James Woods) chính là hiện thân của sự tàn nhẫn, tham vọng và sự biến chuyển của nước Mỹ. Tình bạn giữa họ là một sự cộng sinh đầy nguy hiểm. Max không bằng lòng với việc kinh doanh rượu lậu; hắn muốn thâm nhập vào chính trị, vào nghiệp đoàn, vào bộ máy quyền lực thực sự. Sự phản bội trong 'Once Upon a Time in America' không chỉ là việc khai báo với cảnh sát, mà là một màn dàn dựng tinh vi kéo dài hàng thập kỷ. Việc Max giả chết, cướp đi số tiền chung của băng nhóm, và sau đó cướp luôn cả người phụ nữ của Noodles (Deborah), để rồi trở thành Bộ trưởng Bailey đầy quyền uy, là một cú tát vào mặt lý tưởng về lòng trung thành của giới tội phạm. Khi hai người gặp lại nhau vào năm 1968, Max yêu cầu Noodles giết mình như một sự giải thoát, nhưng Noodles đã từ chối. Sự từ chối đó là đòn trả thù thâm thúy nhất: Noodles không thừa nhận Bộ trưởng Bailey là Max, ông chỉ thừa nhận tình bạn đã chết của mình. Đối với Noodles, Max đã chết trong vũng máu năm 1933, kẻ đứng trước mặt ông chỉ là một bóng ma lạ lẫm.

Bối cảnh năm 1933 với sự chấm dứt của Đạo luật Cấm rượu (Prohibition) được Leone tái hiện cực kỳ chân thực. Đây là thời điểm các băng đảng phải lựa chọn: hoặc là biến mất, hoặc là 'hợp pháp hóa' tội ác. Băng nhóm của Noodles đã trở nên giàu có nhờ rượu lậu, nhưng họ cũng trở nên mục ruỗng từ bên trong. Những cảnh bạo lực trong phim không bao giờ là thừa thãi; chúng phản ánh sự tàn khốc của quá trình tích lũy tư bản tại Mỹ. Leone không lãng mạn hóa cuộc sống gangster như 'The Godfather'. Ông cho chúng ta thấy những vết sẹo, sự thô bỉ và cái giá phải trả bằng mạng sống của những người anh em. Nước Mỹ trong phim hiện lên như một sân khấu lớn, nơi những kẻ có súng và có mưu đồ sẽ viết lại luật chơi, còn những kẻ sống bằng tình nghĩa sẽ bị đào thải.

Cảnh kết thúc của bộ phim – Noodles nằm trong tiệm thuốc phiện, nhìn lên trần nhà và nở một nụ cười kỳ lạ – vẫn là một trong những dấu hỏi lớn nhất của điện ảnh. Liệu toàn bộ những sự kiện năm 1968, sự trở về, sự phản bội của Max, chỉ là một ảo ảnh do thuốc phiện tạo ra để xoa dịu nỗi đau của Noodles sau cái chết của các bạn mình năm 1933? Nếu đó là một giấc mơ, thì 'Nước Mỹ Một Thời' trở thành một bi kịch còn khủng khiếp hơn: đó là sự phủ nhận thực tại để tìm kiếm một sự cứu rỗi không có thật. Nụ cười của Noodles có thể là nụ cười của sự chấp nhận, rằng dù trong mơ hay thực, cuộc đời hắn đã là một chuỗi sai lầm không thể cứu vãn. Leone đã để ngỏ câu trả lời, buộc khán giả phải tự đối diện với những ký ức của chính mình. Phim kết thúc, nhưng giai điệu u uẩn của bản 'Deborah's Theme' vẫn còn đó, nhắc nhở chúng ta về một thời đại đã mất, một nước Mỹ đã thay hình đổi dạng, và những con người đã đánh mất linh hồn mình trên con đường đi tìm hạnh phúc.