Vị

Để hiểu 'Vị', trước hết ta phải rũ bỏ kỳ vọng về một cốt truyện có thắt nút, mở nút hay những biến cố kịch tính kiểu Hollywood. Lê Bảo chọn một lối đi khắc nghiệt hơn: triệt tiêu thoại, tối giản hành động và đẩy mạnh tính biểu tượng. Bassley không chỉ là một cầu thủ gãy chân; anh là biểu tượng của một ước mơ bị gãy đổ, một 'kẻ lạ mặt' (L’Étranger) theo đúng nghĩa của Albert Camus trong lòng đô thị Sài Gòn ngột ngạt. Khi anh ta rời bỏ thế giới bên ngoài để bước vào ngôi nhà cũ cùng bốn người phụ nữ, đó không phải là một cuộc chạy trốn hèn nhát, mà là một cuộc hành hương ngược dòng về phía bản năng. Bộ phim được cấu trúc như một chuỗi các khung hình tĩnh (tableau vivant), nơi mỗi chuyển động nhỏ nhất của cơ thể, mỗi tiếng thở dốc hay tiếng nhai thức ăn đều trở thành một sự kiện trọng đại. Sự khước từ ngôn ngữ bằng lời nói trong phim thực chất là một tuyên ngôn: rằng trong tận cùng của nỗi đau và sự thấu cảm, ngôn từ trở nên bất lực và thừa thãi.

Điểm gây tranh cãi nhất nhưng cũng là đỉnh cao mỹ học của 'Vị' chính là việc sử dụng cơ thể trần trụi. Trong ống kính của Lê Bảo, khỏa thân không mang tính dục (non-erotic). Nó là sự phơi bày sự thật đến mức tàn nhẫn. Những nếp nhăn trên da thịt của những người đàn bà trung niên, làn da đen bóng săn chắc nhưng đầy sẹo của Bassley – tất cả hiện lên như một bản đồ của thời gian và nỗi nhọc nhằn. Họ ở bên nhau, chăm sóc nhau, tắm rửa cho nhau trong trạng thái không phục trang, điều này gợi nhắc đến trạng thái sơ sinh hoặc sự chuẩn bị cho một nghi lễ tẩm liệm. Đây là sự bình đẳng tuyệt đối: khi trút bỏ quần áo, họ trút bỏ cả giai cấp, sắc tộc và những định kiến xã hội. Họ chỉ còn là những thực thể sống đang tìm cách sưởi ấm cho nhau trong cái lạnh lẽo của sự tồn tại. Lê Bảo đã biến những cơ thể 'phế tích' này thành những tác phẩm điêu khắc sống động, đầy tôn nghiêm và bi tráng.

Ngôi nhà trong 'Vị' không phải là một bối cảnh địa lý cụ thể; nó là một không gian tâm tưởng. Sử dụng kỹ thuật chiaroscuro (tương phản sáng tối) một cách bậc thầy, bộ phim nhấn chìm nhân vật vào những mảng tối mênh mông, nơi ánh sáng chỉ là những vệt mỏng manh rớt xuống từ kẽ lá hoặc ô cửa hẹp. Sự tối tăm này không tạo ra cảm giác sợ hãi, mà tạo ra sự bảo bọc. Nó là một cái kén, một tử cung khổng lồ nơi các nhân vật tái sinh. Sự đối lập giữa cái huyên náo, xô bồ của Sài Gòn ở những phân cảnh đầu và sự tĩnh lặng tuyệt đối trong ngôi nhà tạo nên một cú sốc văn hóa cho người xem. Trong không gian ấy, những hành động bình thường như nấu ăn, ăn chung một mâm, hay việc mổ thịt lợn trở thành những nghi thức linh thiêng. Lê Bảo đã chứng minh rằng: cái đẹp không nằm ở sự hào nhoáng, mà nằm ở sự chân thực đến tận cùng của chất liệu, từ những bức tường rêu phong đến những giọt mồ hôi lăn dài trên lưng.

Cái tên 'Vị' (Taste) gợi mở nhiều tầng nghĩa. Đó là vị của thức ăn – thứ duy nhất duy trì sự sống cơ bản; đó còn là vị của cuộc đời – đắng chát và khó nuốt trôi. Phân cảnh họ cùng nhau ăn uống, chia sẻ những miếng ăn ít ỏi là biểu tượng mạnh mẽ nhất của sự cộng sinh. Tuy nhiên, thế giới lý tưởng ấy vốn dĩ mong manh. Nó được xây dựng trên nền tảng của sự trốn tránh thực tại, nên khi thực tại gõ cửa (qua hình ảnh những đứa trẻ, những âm thanh từ thế giới bên ngoài), nó bắt đầu rạn nứt. Bassley không thể mãi mãi sống trong cái kén ấy. Sự tan rã của nhóm người ở cuối phim không phải là một thất bại, mà là một sự xác nhận về tính hữu hạn của những giấc mơ cực đoan. Họ đã có một khoảnh khắc 'người' nhất, chân thật nhất trước khi bị dòng đời cuốn đi hoặc nhấn chìm vào sự quên lãng lần nữa. 'Vị' không mang lại câu trả lời, nó chỉ đặt ra một câu hỏi đau đớn về việc chúng ta còn lại gì khi đánh mất tất cả những danh hiệu bên ngoài?

Thành Nagi tôi cho rằng Lê Bảo thuộc về nhóm những đạo diễn 'kiến trúc sư của sự im lặng'. Anh không kể chuyện bằng logic, anh kể bằng cảm giác. Phim của anh đòi hỏi một sự kiên nhẫn gần như khổ hạnh từ khán giả. Nếu bạn đến với 'Vị' để tìm kiếm sự giải trí, bạn sẽ thất vọng. Nhưng nếu bạn đến để trải nghiệm một trạng thái thiền định u tối, để nhìn ngắm những góc khuất của con người mà xã hội thường ngoảnh mặt làm ngơ, bạn sẽ thấy 'Vị' là một kiệt tác. Bộ phim vượt ra ngoài biên giới Việt Nam để tiệm cận với ngôn ngữ của điện ảnh thế giới (như phong cách của Béla Tarr hay Tsai Ming-liang), nhưng vẫn mang đậm hơi thở ẩm thấp, đặc quánh của khí hậu và tâm thức bản địa. Đây là một cột mốc quan trọng, một phép thử về độ trưởng thành của phê bình và tiếp nhận nghệ thuật tại Việt Nam.