Tóc, giấy và nước...

Bộ phim được chia làm ba chương không rạch ròi, chồng lấp lên nhau như những lớp phù sa của một dòng sông tâm tưởng. 'Tóc' mở đầu với những cú cận cảnh (extreme close-up) đến mức cực đoan, biến những sợi tóc đen nhánh trên làn da trắng sứ thành những đường biên giới của sự ham muốn và nỗi đau. Tóc ở đây đại diện cho DNA của ký ức, cho những gì mọc ra từ thân thể nhưng lại mang trong mình lịch sử của hàng nghìn năm tổ tiên. Cảnh quay người phụ nữ ngồi chải tóc trước gương trong bóng tối nhập nhoạng không chỉ là một hành động vệ sinh cá nhân, đó là một nghi lễ tẩy trần. Tiếp đến là 'Giấy' – biểu tượng của sự lưu trữ và cũng là sự hủy diệt. Những tờ giấy trắng tinh khôi bị vò nát, những trang thư cũ úa màu theo thời gian, hay những con hạc giấy vụng về đều được máy quay nâng niu như những thánh vật. Giấy là cầu nối giữa tư duy và thế giới vật chất, nhưng đồng thời nó cũng cho thấy sự mỏng manh của những lời cam kết. Và cuối cùng, 'Nước' đóng vai trò là dung môi hòa tan tất cả. Nước không có hình dạng, giống như nỗi buồn. Nước chảy qua kẽ tay, làm nhòa mực trên giấy, làm ướt sũng những lọn tóc. Sự luân chuyển của nước trong phim – từ những giọt mưa rơi tí tách trên mái tôn đến sự tĩnh lặng đáng sợ của mặt hồ – tạo nên một nhịp điệu sinh học (biorhythm) cho toàn bộ tác phẩm. Đạo diễn đã rất sắc sảo khi không cố gắng giải thích ý nghĩa của chúng, mà để khán giả tự thẩm thấu qua các giác quan. Đây là sự chiến thắng của điện ảnh thuần túy trước điện ảnh minh họa.

Một trong những điểm làm nên sự vĩ đại của 'Tóc, giấy và nước...' chính là cách nó sử dụng khoảng trống (Ma - một khái niệm trong thẩm mỹ Nhật Bản). Trong hơn 120 phút phim, lời thoại chỉ chiếm chưa đầy 10%. Tuy nhiên, mỗi câu chữ thốt ra đều nặng tựa ngàn cân, được mài giũa đến mức tối giản. Thay vì dùng ngôn ngữ để kể chuyện, phim dùng sự im lặng để đối thoại. Đó là sự im lặng đầy ắp những âm thanh của đời thường: tiếng xột xoạt của giấy, tiếng kéo cắt tóc vang lên khô khốc, tiếng nước nhỏ giọt đều đặn như nhịp đồng hồ đếm ngược của định mệnh. Thành Nagi tôi đặc biệt ấn tượng với phân đoạn trung tâm của phim, nơi hai nhân vật chính ngồi đối diện nhau qua một chiếc bàn gỗ cũ kỹ, ngăn cách bởi một tập giấy trắng. Họ không nói một lời, nhưng qua ánh mắt và sự dịch chuyển của những ngón tay trên mặt giấy, cả một lịch sử bi kịch và hy vọng được hiện ra rõ nét hơn bất cứ một đoạn độc thoại nội tâm rẻ tiền nào của Hollywood. Đạo diễn hiểu rằng: trong điện ảnh, cái không được nói ra thường quan trọng hơn cái được nói ra. Khoảng trống trên màn ảnh chính là không gian để khán giả tự điền vào đó những trải nghiệm cá nhân của mình, biến bộ phim thành một tấm gương soi chiếu nội tâm mỗi người xem.

Về mặt thị giác, bộ phim là một bài thơ Haiku bằng hình ảnh. Màu sắc được tiết chế tối đa, tiệm cận với đơn sắc nhưng lại cực kỳ giàu sắc thái (tonality). Ánh sáng trong phim không phải là ánh sáng của phim trường, mà là thứ ánh sáng 'thật' đến mức đau đớn – thứ ánh sáng lọt qua khe cửa, ánh sáng xám xịt của một buổi chiều mưa, hay ánh sáng vàng vọt của một ngọn đèn dầu sắp cạn. Có một sự ám ảnh kỳ lạ với sự tàn phai (Mono no aware). Tóc bạc đi, giấy ố vàng và mục nát, nước bốc hơi hoặc đục ngầu. Phim tôn vinh vẻ đẹp của sự bất toàn và tính tạm thời. Cách bố trí khung hình tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc đối xứng nhưng luôn có một yếu tố 'phá bĩnh' nhỏ nhặt – một sợi tóc lạc điệu, một nếp gấp thừa trên tờ giấy – để nhắc nhở về sự hiện diện của thực tại không hoàn hảo. Đây chính là đỉnh cao của sự dàn cảnh (mise-en-scène), nơi mỗi đồ vật, mỗi sự chuyển động đều được tính toán để phục vụ cho một ý đồ triết học sâu xa. Không có gì là ngẫu nhiên, nhưng mọi thứ đều hiện lên tự nhiên như hơi thở.

Nhiều người sẽ lầm tưởng đây là một bộ phim khó xem, một kiểu 'experimental' tự mãn. Nhưng không, 'Tóc, giấy và nước...' sở hữu một sợi dây liên kết cảm xúc cực kỳ mãnh liệt. Dưới lớp vỏ bọc của các biểu tượng là một câu chuyện về tình yêu, sự mất mát và nỗ lực kết nối giữa người với người trong một thế giới đang dần bị số hóa. Trong thời đại mà mọi thứ đều được lưu trữ trên 'đám mây' vô hình, việc bộ phim tập trung vào những chất liệu hữu hình như tóc, giấy và nước là một sự phản kháng đầy kiêu hãnh. Nó nhắc nhở chúng ta về sự hiện diện của thân xác, về giá trị của những vết mực trên giấy tay, và về cảm giác của nước trên làn da. Đó là những thứ không thể bị thay thế bởi thuật toán. Đạo diễn đã thành công trong việc biến những thứ bình thường nhất trở thành phi thường, biến những khoảnh khắc nhỏ bé trở thành vĩnh cửu. Khi bộ phim kết thúc, khán giả không rời rạp với những câu hỏi về cốt truyện, mà với một cảm giác rung động âm ỉ trong lồng ngực – một sự thanh tẩy (catharsis) thực sự mà chỉ những tác phẩm nghệ thuật chân chính mới làm được.